📅 १८ एप्रिल दिनविशेष – आजच्या दिवसाचा इतिहास
इतिहासाच्या प्रत्येक दिवशी काही ना काही महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या असतात. १८ एप्रिल हा दिवस भारतीय आणि जागतिक इतिहासात अनेक महत्त्वाच्या घटनांनी समृद्ध आहे. आज आपण जाणून घेऊया १८ एप्रिलच्या दिनविशेष माहिती — महत्त्वाच्या घटना, जन्म, मृत्यू आणि विशेष दिन.
१८ एप्रिलच्या महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटना
१६१२ – शाहजहाँ आणि मुमताज महलचा विवाह
मुघल साम्राज्याच्या इतिहासातील सर्वात प्रसिद्ध प्रेमकहाणीची सुरुवात १८ एप्रिल १६१२ रोजी झाली. राजकुमार खुर्रम (नंतरचे सम्राट शाहजहाँ) आणि मुमताज महल यांचा विवाह याच दिवशी झाला. मुमताज महलच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ शाहजहाँने बांधलेला ताजमहाल हा आज जगातील सात आश्चर्यांपैकी एक आहे.
१९१७ – गांधीजींचा चंपारण सत्याग्रह
१८ एप्रिल १९१७ रोजी महात्मा गांधींनी बिहारच्या चंपारण जिल्ह्यात आगमन केले आणि तेथील निळ (Indigo) शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसाठी सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले. चंपारण सत्याग्रह हा भारतात गांधींच्या नेतृत्वाखालील पहिला मोठा सत्याग्रह होता. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी त्यांना सेक्शन १४४ अंतर्गत जिल्हा सोडण्याचा आदेश दिला, परंतु गांधींनी तो धुडकावून लावला.
१९३० – सूर्य सेन यांचा चितगाव शस्त्रागार छापा
१८ एप्रिल १९३० रोजी सूर्य सेन (मास्टर दा) यांनी Indian Republican Army च्या ६२ क्रांतिकारकांसह बांगलादेशातील चितगाव (Chittagong) येथील ब्रिटिश शस्त्रागारावर (Armoury) धाडसाने छापा घातला. या थरारक घटनेने ब्रिटिश साम्राज्याला हादरवून सोडले आणि ती भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अजरामर घटना ठरली.
१९४८ – आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाची स्थापना
१८ एप्रिल १९४८ रोजी नेदरलँड्सच्या हेग (The Hague) येथे आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाची (International Court of Justice – ICJ) स्थापना झाली. हे संयुक्त राष्ट्रांचे (United Nations) प्रमुख न्यायिक अंग आहे, जे देशांमधील कायदेशीर वाद सोडवते.
१९५१ – विनोबा भावे यांचा भूदान आंदोलनाचा प्रारंभ
१८ एप्रिल १९५१ रोजी आचार्य विनोबा भावे यांनी आंध्र प्रदेशच्या (आताचे तेलंगाणा) पोचम्पल्ली गावात भूदान आंदोलन सुरू केले. या गावातील ८० हरिजन कुटुंबांनी त्यांना जमीन मागितली. विनोबांच्या विनंतीवरून एका जमीनदाराने स्वेच्छेने ८० एकर जमीन दान केली — आणि या एका क्षणाने एका महान आंदोलनाची सुरुवात झाली. पुढील १३ वर्षांत विनोबा भावे यांनी पायी ५८,७४१ किमी प्रवास केला आणि ४४ लाख एकरांहून अधिक जमीन दान म्हणून मिळवून गरीब शेतकऱ्यांना वाटली.
१९५५ – बांडुंग आफ्रो-आशियाई परिषद
१८ एप्रिल १९५५ रोजी इंडोनेशियाच्या बांडुंग येथे ऐतिहासिक आफ्रो-आशियाई परिषद आयोजित झाली. या परिषदेत भारत, इंडोनेशिया, बर्मा, सिलोन (श्रीलंका) आणि पाकिस्तानसह २९ देशांनी भाग घेतला. अलिप्ततावादी चळवळीची (Non-Aligned Movement) ही खऱ्या अर्थाने नांदी होती. पंडित नेहरू, सुकार्नो, नासेर यांनी यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
१९७१ – भारतातील पहिले जम्बो जेट विमान मुंबईत उतरले
१८ एप्रिल १९७१ रोजी भारतातील पहिले जम्बो जेट विमान Boeing 747, ज्याचे नाव “सम्राट अशोक” होते, Air India च्या ताफ्यात दाखल होऊन मुंबईत उतरले. भारतीय विमान वाहतुकीच्या इतिहासातील हा एक मैलाचा दगड ठरला. ३०० हून अधिक प्रवाशांना वाहून नेण्याची क्षमता असलेल्या या विमानाने आंतरराष्ट्रीय हवाई प्रवासाचे नवे दालन उघडले.
१९९४ – ब्रायन लारा यांचा अजरामर कसोटी विक्रम – ३७५ धावा
१८ एप्रिल १९९४ रोजी वेस्ट इंडिजचे दिग्गज फलंदाज ब्रायन लारा यांनी इंग्लंडविरुद्धच्या कसोटी सामन्यात एका डावात ३७५ धावा करून कसोटी क्रिकेटचा नवा जागतिक विक्रम प्रस्थापित केला. तत्पूर्वी हा विक्रम गॅरी सोबर्स यांच्या (३६५ धावा) नावावर होता. (हा विक्रम नंतर २००४ मध्ये मॅथ्यू हेडन यांनी ३८० धावा करत मोडला, परंतु लारा यांनी पुन्हा ४०० धावा करत तो परत मिळवला.)
२००२ – अफगाणिस्तानचे माजी राजे झाहीर शाह यांचे काबूलमध्ये परतणे
१८ एप्रिल २००२ रोजी अफगाणिस्तानचे माजी राजे मोहम्मद झाहीर शाह यांनी तब्बल २९ वर्षांच्या इटलीतील निर्वासितावस्थेनंतर काबूलमध्ये परत येऊन मायभूमीचे पुनःदर्शन घेतले. १९७३ साली सत्तापालटात त्यांना देश सोडावा लागला होता.
१८ एप्रिल – आजच्या दिवशी जन्मलेले महान व्यक्ती
महर्षी धोंडो केशव कर्वे (१८५८–१९६२) – भारतरत्न समाजसुधारक
महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांचा जन्म १८ एप्रिल १८५८ रोजी महाराष्ट्राच्या रत्नागिरी जिल्ह्यातील शेरवाली गावात झाला. ते महाराष्ट्रातील सर्वात महान समाजसुधारकांपैकी एक होते. त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाची चळवळ सुरू केली, महिला शिक्षणासाठी आयुष्यभर झटले आणि SNDT महिला विद्यापीठाची (श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी विद्यापीठ) स्थापना केली. वयाच्या १०० व्या वर्षी त्यांना भारतरत्न पुरस्काराने (१९५८) सन्मानित करण्यात आले. ९ नोव्हेंबर १९६२ रोजी वयाच्या १०४ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.
ललिता पवार (१९१६–१९९८) – हिंदी-मराठी चित्रपटसृष्टीची दिग्गज अभिनेत्री
ललिता पवार यांचा जन्म १८ एप्रिल १९१६ रोजी इंदूर येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव अंबू होते. त्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक अत्यंत प्रतिभावान चरित्र अभिनेत्री होत्या. रामानंद सागर यांच्या रामायण मालिकेत त्यांनी साकारलेली मंथरेची भूमिका अजरामर ठरली. २४ फेब्रुवारी १९९८ रोजी त्यांचे निधन झाले.
सी. एस. नायडू (१९१४–१९७५) – भारतीय क्रिकेटपटू
कोटारी सुब्बण्णा नायडू यांचा जन्म १८ एप्रिल १९१४ रोजी नागपूर येथे झाला. ते भारतासाठी ११ कसोटी सामने खेळले. ते प्रसिद्ध क्रिकेटपटू सी. के. नायडू यांचे बंधू होते.
रामनाथ गोएंका (१९०४–१९९१) – Indian Express चे संस्थापक
रामनाथ गोएंका यांचा जन्म १८ एप्रिल १९०४ रोजी झाला. ते Indian Express Group चे संस्थापक आणि अध्यक्ष होते. आणीबाणीच्या काळात (१९७५–७७) इंदिरा गांधींच्या विरोधात ठाम राहून त्यांनी पत्रकारितेच्या स्वातंत्र्यासाठी लढा दिला. ५ ऑक्टोबर १९९१ रोजी त्यांचे निधन झाले.
१८ एप्रिल – आजच्या दिवशी निधन झालेले महान व्यक्ती
तात्या टोपे (१८१४–१८५९) – १८५७ च्या उठावाचे महानायक
तात्या टोपे (मूळ नाव: रामचंद्र पांडुरंग तोपे) यांना १८ एप्रिल १८५९ रोजी शिवपुरी (मध्य प्रदेश) येथे ब्रिटिशांनी फाशी दिली. ते १८५७ च्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील सर्वोच्च सेनापतींपैकी एक होते. त्यांचा जन्म महाराष्ट्राच्या नाशिक जिल्ह्यात झाला होता. झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाई यांच्या खांद्याला खांदा लावून त्यांनी ब्रिटिशांशी लढा दिला. गनिमी काव्याचा वापर करत त्यांनी उत्तर प्रदेश, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि गुजरातमध्ये ब्रिटिश फौजांना त्रस्त केले.
दामोदर हरी चापेकर (१८६९–१८९८) – भारतातील पहिले क्रांतिकारी शहीद
दामोदर हरी चापेकर यांना १८ एप्रिल १८९८ रोजी पुण्याच्या येरवडा कारागृहात फाशी देण्यात आली. त्यांना भारतातील पहिले क्रांतिकारी हुतात्मे मानले जाते. त्यांनी आपल्या बाळकृष्ण आणि वासुदेव या दोन भावांसह ब्रिटिश अधिकारी रँड आणि आयर्स्ट यांना ठार मारले. हे तिघे चापेकर बंधू म्हणून इतिहासात अमर झाले. ते लोकमान्य टिळकांच्या विचारांनी प्रेरित होते.
अल्बर्ट आईन्स्टाईन (१८७९–१९५५) – सापेक्षतावादाचे जनक
जगातील सर्वात महान शास्त्रज्ञांपैकी एक अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांचे निधन १८ एप्रिल १९५५ रोजी न्यू जर्सी (अमेरिका) येथे वयाच्या ७६ व्या वर्षी झाले. त्यांनी मांडलेला सापेक्षतावादाचा सिद्धांत (Theory of Relativity) आणि प्रसिद्ध समीकरण E = mc² यांनी भौतिकशास्त्राचा आधारच बदलला. त्यांना १९२१ मध्ये नोबेल पुरस्कार (भौतिकशास्त्र) मिळाला.
बरींद्र कुमार घोष (१८८०–१९५९) – क्रांतिकारी पत्रकार
बरींद्र कुमार घोष यांचे निधन १८ एप्रिल १९५९ रोजी झाले. ते अरविंद घोष (श्री अरविंद) यांचे धाकटे बंधू होते. बंगालमध्ये क्रांतिकारी विचारांचा प्रसार करणाऱ्या “युगान्तर” या बांगला साप्ताहिकाचे ते सह-संपादक होते. “मणिकतल्ला बॉम्बकांड” प्रकरणी त्यांना अंदमानच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली होती.
१८ एप्रिल – विशेष दिन व आंतरराष्ट्रीय दिन
जागतिक वारसा दिन (World Heritage Day / International Day for Monuments and Sites)
१८ एप्रिल हा दिवस दरवर्षी जागतिक वारसा दिन म्हणून पाळला जातो. १९८३ मध्ये UNESCO च्या २२व्या General Conference मध्ये हा दिवस घोषित करण्यात आला. जगभरातील ऐतिहासिक स्मारके, संस्कृती आणि वास्तुशिल्पांच्या संवर्धनाबद्दल जनजागृती करणे हे या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
📊 MPSC Quick Reference – १८ एप्रिल दिनविशेष
| वर्ष | घटना / व्यक्ती | महत्त्व |
|---|---|---|
| १६१२ | शाहजहाँ – मुमताज महल विवाह | ताजमहालच्या निर्मितीशी संबंधित |
| १८५८ | महर्षी धोंडो केशव कर्वे – जन्म | भारतरत्न, SNDT विद्यापीठ संस्थापक |
| १८५९ | तात्या टोपे – फाशी | १८५७ स्वातंत्र्यसंग्रामाचे महानायक |
| १८९८ | दामोदर हरी चापेकर – फाशी | भारतातील पहिले क्रांतिकारी शहीद |
| १९१७ | गांधीजी – चंपारण सत्याग्रह | भारतातील गांधींचा पहिला सत्याग्रह |
| १९३० | सूर्य सेन – चितगाव शस्त्रागार छापा | भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वाची घटना |
| १९४८ | आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ) स्थापना | हेग, नेदरलँड्स – UN चे न्यायिक अंग |
| १९५१ | विनोबा भावे – भूदान आंदोलन सुरू | पोचम्पल्ली, तेलंगाणा; भारतरत्न (मरणोत्तर) |
| १९५५ | बांडुंग परिषद; आईन्स्टाईन निधन | अलिप्ततावादी चळवळीची सुरुवात; नोबेल विजेते शास्त्रज्ञ |
| १९७१ | Air India Boeing 747 “सम्राट अशोक” – मुंबई | भारतातील पहिले जम्बो जेट |
| १९९४ | ब्रायन लारा – ३७५ धावा (कसोटी विक्रम) | तत्कालीन जागतिक कसोटी विक्रम |
थोडक्यात – १८ एप्रिल दिनविशेष
१८ एप्रिल हा दिवस भारतीय इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या दिवशी महाराष्ट्राचे थोर समाजसुधारक महर्षी धोंडो केशव कर्वे (१८५८) यांचा जन्म झाला, तर वीर तात्या टोपे (१८५९) आणि दामोदर हरी चापेकर (१८९८) यांना याच दिवशी फाशी देण्यात आली. विनोबा भावे यांनी भूदान आंदोलनाची सुरुवात (१९५१), गांधींचा चंपारण सत्याग्रह (१९१७), बांडुंग परिषद व आईन्स्टाईन यांचे निधन (१९५५) या सर्व घटना या दिवसाशी जोडलेल्या आहेत. आज जागतिक वारसा दिन देखील आहे.
