१९ एप्रिल दिनविशेष – आजच्या दिवसाचा इतिहास
इतिहासाच्या प्रत्येक दिवशी काही ना काही महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या असतात. १९ एप्रिल हा दिवस भारतीय आणि जागतिक इतिहासात अनेक महत्त्वाच्या घटनांनी समृद्ध आहे. आज आपण जाणून घेऊया १९ एप्रिलच्या दिनविशेष माहिती — महत्त्वाच्या घटना, जन्म, मृत्यू आणि विशेष दिन.
तुम्हाला माहित आहे का?
आजच्या दिवशी घडलेल्या काही घटनांनी इतिहासावर मोठा प्रभाव टाकला आहे. काही घटना इतक्या महत्वाच्या आहेत की त्यांचा परिणाम आजही दिसतो.
१९ एप्रिलच्या महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटना
१७७५ – अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धाची सुरुवात – लेक्सिंग्टन आणि कॉन्कॉर्डच्या लढाया
१९ एप्रिल १७७५ रोजी मॅसॅच्युसेट्समधील लेक्सिंग्टन आणि कॉन्कॉर्ड येथे ब्रिटिश सैनिक आणि अमेरिकन मिलिशिया यांच्यात पहिल्या गोळ्या झाडल्या गेल्या. या घटनेने अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धाची (American Revolutionary War) सुरुवात झाली, ज्यामुळे अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग मोकळा झाला. इतिहासात या गोळीला “The Shot Heard Round the World” असे म्हटले जाते.
१९१९ – अमेरिकेत पहिली पॅराशूट उडी
१९ एप्रिल १९१९ रोजी अमेरिकेचे लेस्ली इर्विन यांनी जगातील पहिली यशस्वी मुक्त-गती पॅराशूट उडी (free-fall parachute jump) घेतली. या धाडसी प्रयोगाने विमान अपघातांमधून सुटकेचा मार्ग खुला केला आणि पॅराशूट तंत्रज्ञानाच्या विकासाचा पाया घातला.
१९४३ – वॉर्सा घेट्टो उठाव (Warsaw Ghetto Uprising)
१९ एप्रिल १९४३ रोजी पोलंडच्या वॉर्सा शहरातील ज्यू निर्वासित छावणीत नाझी जर्मनीविरुद्ध ऐतिहासिक वॉर्सा घेट्टो उठाव सुरू झाला. जवळजवळ निःशस्त्र असलेल्या ज्यू लढवय्यांनी जर्मन फौजांशी तब्बल महिनाभर लढा दिला. हा उठाव नाझी दडपशाहीविरुद्ध मानवी प्रतिकाराचे एक अजरामर प्रतीक आहे.
१९५० – श्यामाप्रसाद मुखर्जी – भारताचे पहिले मंत्रिमंडळातून राजीनामा देणारे मंत्री
१९ एप्रिल १९५० रोजी डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांनी पंडित नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळातून राजीनामा दिला. ते भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळातून राजीनामा देणारे पहिले मंत्री ठरले. त्यांनी पाकिस्तानसोबतच्या नेहरू-लियाकत करार विरोधात हे पाऊल उचलले. पुढे त्यांनी भारतीय जनसंघ (BJP चे पूर्वज) या पक्षाची स्थापना केली.
१९७५ – भारताचा पहिला उपग्रह “आर्यभट्ट” अवकाशात! (ISRO चा ऐतिहासिक क्षण)
१९ एप्रिल १९७५ रोजी भारताने आपला पहिला उपग्रह “आर्यभट्ट” अवकाशात यशस्वीरीत्या सोडला. सोव्हिएत संघाच्या कापुस्टिन यार (Kapustin Yar) प्रक्षेपणकेंद्रावरून Kosmos-3M या रॉकेटद्वारे हे प्रक्षेपण झाले. ISRO ने बनवलेला हा ३६० किलो वजनाचा उपग्रह X-ray खगोलशास्त्र, सौरभौतिकी आणि aeronomics यांवर प्रयोग करण्यासाठी तयार करण्यात आला होता. या उपग्रहाचे नाव प्रसिद्ध भारतीय गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ आर्यभट्ट (इ.स. ४७६) यांच्या नावावर ठेवण्यात आले. या यशाने भारत जगातील ११ वा देश ठरला जो उपग्रह अवकाशात पाठवू शकला.
१९८२ – सॅली राइड – अमेरिकेची पहिली महिला अंतराळवीर घोषित
१९ एप्रिल १९८२ रोजी NASA ने सॅली राइड यांना अमेरिकेच्या पहिल्या महिला अंतराळवीर (astronaut) म्हणून घोषित केले. पुढे जून १९८३ मध्ये त्या Space Shuttle Challenger मधून अवकाशात गेल्या आणि इतिहास घडवला.
१९९५ – ओक्लाहोमा सिटी बॉम्बस्फोट – अमेरिकेतील भयंकर अतिरेकी हल्ला
१९ एप्रिल १९९५ रोजी अमेरिकेच्या ओक्लाहोमा सिटी येथील Alfred P. Murrah Federal Building मध्ये एका ट्रक बॉम्बने प्रचंड स्फोट झाला. या हल्ल्यात १६८ लोक ठार झाले आणि ५०० हून अधिक जखमी झाले. हा त्यावेळचा अमेरिकेच्या इतिहासातील सर्वात मोठा दहशतवादी हल्ला होता. टिमोथी मॅकव्हे या अमेरिकन नागरिकाने हा हल्ला केला होता.
१९७२ – बांगलादेश राष्ट्रकुलाचा (Commonwealth) सदस्य
१९ एप्रिल १९७२ रोजी बांगलादेश राष्ट्रकुलाचा (British Commonwealth of Nations) सदस्य झाला. १९७१ च्या मुक्तिसंग्रामानंतर नव्याने जन्मलेल्या या देशाला आंतरराष्ट्रीय मान्यतेची ही एक महत्त्वाची पायरी होती.
१९ एप्रिल – आजच्या दिवशी जन्मलेले महान व्यक्ती
मुकेश अंबानी (१९५७) – रिलायन्स उद्योगसमूहाचे अध्यक्ष
मुकेश अंबानी यांचा जन्म १९ एप्रिल १९५७ रोजी येमेनमधील अदेन येथे झाला. ते रिलायन्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड चे अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक आहेत. ते भारतातील सर्वात श्रीमंत व्यक्ती आहेत आणि जगातील सर्वात श्रीमंत व्यक्तींपैकी एक आहेत. Jio या telecom क्रांतीमुळे त्यांनी भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेला एक नवा आयाम दिला.
अंजू बॉबी जॉर्ज (१९७७) – भारताची आंतरराष्ट्रीय ऍथलेटिक्स पदकविजेती
अंजू बॉबी जॉर्ज यांचा जन्म १९ एप्रिल १९७७ रोजी केरळमध्ये झाला. त्या Long Jump या क्रीडाप्रकारातील भारताच्या अत्यंत यशस्वी ऍथलेट आहेत. २००३ मध्ये Paris World Athletics Championships मध्ये Long Jump मध्ये कांस्यपदक जिंकून त्या जागतिक ऍथलेटिक्समध्ये पदक जिंकणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला ठरल्या. त्यांना अर्जुन पुरस्कार (२००२) आणि राजीव गांधी खेलरत्न (२००३) पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
अर्शद वारसी (१९६८) – बॉलीवूडचे लोकप्रिय अभिनेते
अर्शद वारसी यांचा जन्म १९ एप्रिल १९६८ रोजी झाला. ते बॉलीवूडचे लोकप्रिय अभिनेते आहेत. मुन्नाभाई M.B.B.S. मधील “सर्किट” या भूमिकेसाठी ते विशेष ओळखले जातात. या भूमिकेसाठी त्यांना Filmfare Award for Best Performance in a Comic Role मिळाला.
महात्मा हंसराज (१८६४–१९३८) – DAV College चे संस्थापक
महात्मा हंसराज यांचा जन्म १९ एप्रिल १८६४ रोजी पंजाबमध्ये झाला. ते आर्य समाजाचे प्रमुख नेते आणि समर्पित शिक्षणतज्ज्ञ होते. त्यांनी DAV (Dayanand Anglo-Vedic) College आंदोलनात महत्त्वाची भूमिका बजावली. शिक्षणक्षेत्रातील त्यांच्या अतुलनीय योगदानामुळे त्यांना “महात्मा” ही उपाधी मिळाली. १४ नोव्हेंबर १९३८ रोजी त्यांचे निधन झाले.
१९ एप्रिल – आजच्या दिवशी निधन झालेले महान व्यक्ती
अनंत लक्ष्मण कान्हेरे (१८९१–१९१०) – नाशिकचे तरुण क्रांतिकारी हुतात्मा
अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांना १९ एप्रिल १९१० रोजी वयाच्या केवळ १९ व्या वर्षी फाशी देण्यात आली. त्यांनी २१ डिसेंबर १९०९ रोजी नाशिकचे ब्रिटिश जिल्हाधिकारी जॅक्सन यांना गोळी घालून ठार मारले. गणेश सावरकर यांना अटक केल्याबद्दलचा सूड म्हणून त्यांनी हे पाऊल उचलले. ते वीर सावरकरांच्या विचारांनी प्रेरित होते. केवळ १९ वर्षांच्या वयात देशासाठी फासावर जाणारे ते थोर हुतात्मे होते.
पियरे क्युरी (१८५९–१९०६) – नोबेल पुरस्कारविजेते भौतिकशास्त्रज्ञ
पियरे क्युरी यांचे निधन १९ एप्रिल १९०६ रोजी पॅरिस येथे रस्त्यावरील अपघातात झाले. ते फ्रान्सचे महान भौतिकशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी त्यांच्या पत्नी मेरी क्युरी यांच्यासह किरणोत्सर्ग (radioactivity) संशोधनात अभूतपूर्व योगदान दिले. या दांपत्याला संयुक्तपणे १९०३ मध्ये नोबेल पुरस्कार (भौतिकशास्त्र) मिळाला होता.
जिम कॉर्बेट (१८७५–१९५५) – नैनिताल ते केनिया – थोर वन्यजीव संरक्षक
जिम कॉर्बेट (पूर्ण नाव: Edward James Corbett) यांचे निधन १९ एप्रिल १९५५ रोजी केनियात झाले. त्यांचा जन्म नैनिताल (उत्तराखंड) येथे झाला होता. सुरुवातीला नरभक्षक वाघांचे शिकारी म्हणून प्रसिद्ध झालेले कॉर्बेट नंतर भारतातील वन्यजीव संरक्षणाचे प्रमुख प्रणेते बनले. उत्तराखंडमधील जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान हे त्यांच्याच नावाने ओळखले जाते. “मॅन-ईटर्स ऑफ कुमाऊँ” हे त्यांचे जगप्रसिद्ध पुस्तक आहे.
ऑक्टाव्हियो पाझ (१९१४–१९९८) – नोबेल विजेते मेक्सिकन कवी
ऑक्टाव्हियो पाझ यांचे निधन १९ एप्रिल १९९८ रोजी मेक्सिको सिटी येथे झाले. ते मेक्सिकोचे महान कवी, लेखक आणि मुत्सद्दी होते. त्यांना १९९० मध्ये नोबेल साहित्य पुरस्कार मिळाला. “The Labyrinth of Solitude” हे त्यांचे जगप्रसिद्ध पुस्तक आहे.
१९ एप्रिल – विशेष दिन व आंतरराष्ट्रीय दिन
सायकल दिन (Bicycle Day)
१९ एप्रिल हा दिवस जागतिक सायकल दिन म्हणूनही साजरा केला जातो. या दिवशी १९४३ मध्ये रसायनशास्त्रज्ञ Albert Hofmann यांनी LSD या रासायनिक संयुगाचे मानवावरील परिणाम प्रथम अनुभवले — आणि त्यानंतर सायकलवरून प्रयोगशाळेतून घरी परतले. त्या सायकलसवारीवरूनच या दिवसाला “Bicycle Day” म्हणतात.
जागतिक यकृत दिन (World Liver Day)
१९ एप्रिल हा दिवस जागतिक यकृत दिन (World Liver Day) म्हणून पाळला जातो. यकृत (Liver) हे शरीरातील सर्वात मोठे अंतर्गत अवयव आहे. यकृताचे आजार, यकृत प्रत्यारोपण आणि यकृत आरोग्याबाबत जनजागृती करणे हे या दिवसाचे उद्दिष्ट आहे.
MPSC Quick Reference – १९ एप्रिल दिनविशेष
| वर्ष | घटना / व्यक्ती | महत्त्व |
|---|---|---|
| १७७५ | लेक्सिंग्टन–कॉन्कॉर्ड लढाया | अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धाची सुरुवात |
| १८६४ | महात्मा हंसराज – जन्म | DAV College आंदोलनाचे प्रणेते, आर्य समाज |
| १९०६ | पियरे क्युरी – निधन | नोबेल विजेते भौतिकशास्त्रज्ञ (मेरी क्युरी यांचे पती) |
| १९१० | अनंत लक्ष्मण कान्हेरे – फाशी (वय: १९) | नाशिकचे तरुण क्रांतिकारी हुतात्मे |
| १९४३ | वॉर्सा घेट्टो उठाव सुरू | नाझीविरोधी ऐतिहासिक ज्यू प्रतिकार |
| १९५० | श्यामाप्रसाद मुखर्जी – राजीनामा | केंद्रीय मंत्रिमंडळातून पहिला राजीनामा |
| १९५५ | जिम कॉर्बेट – निधन | नाव: जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान, भारतातील पहिले |
| १९७२ | बांगलादेश – राष्ट्रकुलाचा सदस्य | १९७१ मुक्तिसंग्रामानंतरची आंतरराष्ट्रीय मान्यता |
| १९७५ | आर्यभट्ट उपग्रह प्रक्षेपण – ISRO | भारताचा पहिला उपग्रह; ₹२ नोटेवर चित्र (१९७६-१९९७) |
| १९७७ | अंजू बॉबी जॉर्ज – जन्म | जागतिक ऍथलेटिक्समध्ये पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला |
| १९९५ | ओक्लाहोमा सिटी बॉम्बस्फोट | १६८ मृत्यू; तत्कालीन सर्वात मोठा अमेरिकी दहशतवादी हल्ला |
थोडक्यात – १९ एप्रिल दिनविशेष
१९ एप्रिल हा दिवस भारताच्या अवकाश इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिला आहे. याच दिवशी १९७५ मध्ये ISRO ने भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट्ट अवकाशात सोडला. अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी या दिवशी (१९१०) वयाच्या १९ व्या वर्षी देशासाठी फाशी स्वीकारली. १७७५ मध्ये अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धाची सुरुवात, १९४३ मध्ये वॉर्सा घेट्टो उठाव, १९५० मध्ये श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांचा ऐतिहासिक राजीनामा अशा अनेक महत्त्वाच्या घटना या दिवसाशी जोडलेल्या आहेत. आज जागतिक यकृत दिन आणि सायकल दिन देखील आहे.
