मराठी भाषेत विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms / Opposite Words) म्हणजे एखाद्या शब्दाच्या उलट अर्थाचा शब्द. जसे “सुख × दुःख”, “दिवस × रात्र”, “जन्म × मृत्यू”! हे शब्द माहीत असणे म्हणजे भाषेची खोली समजणे. या लेखात 200+ मराठी विरुद्धार्थी शब्द — category नुसार, अर्थासह आणि वाक्यात उपयोगासह — एकत्र दिले आहेत. MPSC, TET, तलाठी, पोलीस भरती आणि शालेय परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त.
👉 तुम्हाला माहिती आहे का? मराठी व्याकरणात काही शब्दांचे विरुद्धार्थी “न” किंवा “अ” उपसर्ग लावून बनतात — जसे “साक्षर × निरक्षर”, “आस्तिक × नास्तिक”, “नैसर्गिक × कृत्रिम”! हे उपसर्गयुक्त विरुद्धार्थी शब्द परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जातात!
मराठी विरुद्धार्थी शब्द – थोडक्यात
विरुद्धार्थी शब्द म्हणजे दिलेल्या शब्दाच्या उलट अर्थाचे शब्द (Antonyms)
या लेखात २०० हून अधिक विरुद्धार्थी शब्द category नुसार दिले आहेत
प्रत्येक category साठी वाक्यात उपयोगाचे उदाहरण दिले आहे
“अ/न/निर/कु” उपसर्गयुक्त विरुद्धार्थी शब्दांचा स्वतंत्र भाग
MPSC, TET, तलाठी, ZP परीक्षांत सर्वाधिक येणारे शब्द MPSC table मध्ये
1 मिनिटात महत्वाचे विरुद्धार्थी शब्द
चांगले → वाईट मोठे → लहान गरम → थंड नवीन → जुने जिवंत → मृत
विरुद्धार्थी शब्द म्हणजे काय?
जे शब्द एखाद्या शब्दाला उलट अर्थ देतात, त्यांना विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms / Virudharthi Shabd) म्हणतात. उदाहरणार्थ — “सुख” चा विरुद्धार्थी “दुःख”, “दिवस” चा “रात्र”, “सत्य” चा “असत्य”.
प्रकार
स्पष्टीकरण
उदाहरण
समानार्थी
एकाच अर्थाचे शब्द
सूर्य = रवी = भास्कर
विरुद्धार्थी
उलट अर्थाचे शब्द
सुख × दुःख, दिवस × रात्र
वाक्यप्रचार
विशिष्ट अर्थाचा शब्दसमूह
हात टेकणे = हार मानणे
भाग १ – निसर्ग व काळाशी संबंधित विरुद्धार्थी शब्द
दिवस-रात्र, प्रकाश-अंधार
शब्द
विरुद्धार्थी
वाक्यात उपयोग
दिवस
रात्र
“दिवसा कठोर परिश्रम करा आणि रात्री विश्रांती घ्या.”
प्रकाश
अंधार
“ज्ञानाचा प्रकाश अज्ञानाचा अंधार नष्ट करतो.”
सूर्योदय
सूर्यास्त
“सूर्योदयाला पक्षी गातात आणि सूर्यास्ताला परततात.”
उन्हाळा
हिवाळा
“उन्हाळ्यात शाळेला सुट्टी असते तर हिवाळ्यात थंडी वाजते.”
पाऊस
ऊन / दुष्काळ
“पावसाळ्यात नद्या भरतात, दुष्काळात आटतात.”
थंड
गरम / उष्ण
“थंड पाणी पिण्यापेक्षा उष्ण पाणी आरोग्यदायी असते.”
पूर
दुष्काळ
“कधी पूर तर कधी दुष्काळ — शेतकऱ्याचे जगणे कठीण असते.”
जन्म
मृत्यू
“जन्म आणि मृत्यू हे निसर्गाचे अटळ नियम आहेत.”
सृष्टी
प्रलय
“सृष्टीच्या निर्मितीएवढाच प्रलयाचा भयही असतो.”
वर
खाली
“डोंगर वर चढणे कठीण, खाली उतरणे सोपे.”
भाग २ – माणसाच्या स्वभावाशी संबंधित विरुद्धार्थी शब्द
चांगले-वाईट, धाडसी-भित्रा
शब्द
विरुद्धार्थी
वाक्यात उपयोग
सुंदर
कुरूप
“मनाने सुंदर असणारा हा बाह्यतः कुरूप दिसला तरी थोर असतो.”
शूर / धाडसी
भित्रा / कायर
“शूर सैनिक कधीही भित्रा होत नाही.”
हुशार
मूर्ख / ढ
“हुशार विद्यार्थी नेहमी मूर्ख दिसणाऱ्यांना मदत करतो.”
दयाळू
निर्दयी / क्रूर
“दयाळू माणूस क्रूर माणसाला जिंकू शकतो.”
प्रामाणिक
बेईमान / लबाड
“प्रामाणिक माणूस बेईमानापेक्षा नेहमी पुढे जातो.”
श्रीमंत
गरीब
“श्रीमंत असो वा गरीब, मृत्यू सर्वांना येतो.”
उदार
कृपण / कंजूस
“उदार माणसाची कीर्ती होते, कंजुसाची निंदा.”
सज्जन
दुर्जन
“सज्जनांच्या संगतीत राहणे हे दुर्जनांपासून दूर राहण्यापेक्षा उत्तम.”
विद्वान
अज्ञानी / मूढ
“विद्वान बोलतो कमी आणि अज्ञानी बोलतो जास्त.”
निर्दोष
दोषी
“कोर्टाने त्याला निर्दोष ठरवले, पण लोकांनी त्याला दोषी मानले.”
भाग ३ – भावना व मनस्थितीशी संबंधित विरुद्धार्थी शब्द
शब्द
विरुद्धार्थी
वाक्यात उपयोग
सुख
दुःख
“सुखात मित्र मिळतात, दुःखात ओळखता येतात.”
आनंद
दुःख / शोक
“आनंदात सहभागी व्हायला सगळे येतात, शोकात कोणी नाही.”
प्रेम
द्वेष / वैर
“प्रेमाने जग जिंकता येते, द्वेषाने नाही.”
आशा
निराशा
“आशेच्या किरणाने निराशेचा अंधार दूर होतो.”
शांती
अशांती / युद्ध
“शांती हे देशाचे भूषण आहे, युद्ध हे विनाश.”
विश्वास
अविश्वास / संशय
“विश्वासाशिवाय कोणतेही नाते संशयाच्या धुक्यात हरवते.”
धैर्य
भ्याडपणा / भीती
“धैर्याने सामना करा, भ्याडपणा नको.”
समाधान
असमाधान / नाराजी
“समाधानी माणसाला कधीही असमाधान नसते.”
क्रोध
शांती / संयम
“क्रोधावर विजय मिळवणे हे संयमाचे लक्षण आहे.”
अभिमान
लाज / नम्रता
“खरा अभिमान हा नम्रतेत असतो, गर्वात नाही.”
भाग ४ – यश, अपयश व जीवनाशी संबंधित विरुद्धार्थी शब्द
शब्द
विरुद्धार्थी
वाक्यात उपयोग
यश
अपयश
“यशात चारित्र्य जपा, अपयशात धैर्य.”
विजय
पराजय / शिकस्त
“विजय नेहमी तयारीवर अवलंबून असतो, पराजय निष्काळजीपणावर.”
प्रगती
अधोगती / ऱ्हास
“देशाची प्रगती शिक्षणाने होते, अधोगती अज्ञानाने.”
उन्नती
अवनती
“उन्नती आणि अवनती हे मनुष्याच्या कर्मावर अवलंबून असते.”
संपत्ती
दारिद्र्य
“संपत्तीत माज नको आणि दारिद्र्यात निराशा नको.”
स्वातंत्र्य
परतंत्रता / गुलामगिरी
“स्वातंत्र्य मिळवायला शतकांचा संघर्ष लागला, परतंत्रतेत जगणे लाजिरवाणे.”
जीवन
मृत्यू
“जीवन फुलासारखे जगा म्हणजे मृत्यूही सुगंधित होईल.”
उत्कर्ष
अपकर्ष
“भाषेचा उत्कर्ष म्हणजे समाजाचा उत्कर्ष, अपकर्ष म्हणजे समाजाचा ऱ्हास.”
लाभ
हानी / तोटा
“व्यापारात कधी लाभ तर कधी तोटा होतो.”
आरंभ
अंत / समाप्ती
“प्रत्येक गोष्टीचा आरंभ असतो तसाच अंत असतो.”
भाग ५ – “अ / न / निर / कु / वि” उपसर्गयुक्त विरुद्धार्थी शब्द (परीक्षेत सर्वाधिक येतात!)
हे शब्द MPSC, TET, तलाठी परीक्षांत सर्वाधिक विचारले जातात कारण उपसर्ग लावून विरुद्धार्थी बनवणे हे मराठी व्याकरणाचा महत्त्वाचा घटक आहे.
मूळ शब्द
विरुद्धार्थी (उपसर्गसह)
उपसर्ग
साक्षर
निरक्षर
निर्
आस्तिक
नास्तिक
न
नैसर्गिक
कृत्रिम
–
सुजाण
अजाण
अ
सनाथ
अनाथ
अ
उन्नत
अवनत
अव
आगंतुक
आमंत्रित
–
अमर्त्य
मर्त्य
अ काढणे
सापेक्ष
निरपेक्ष
निर्
सहेतुक
निर्हेतुक
निर्
कृतज्ञ
कृतघ्न
–
बोथट
तीक्ष्ण
–
कमाल
किमान
–
घनदाट
विरळ
–
चल
अचल
अ
सपीक / सुपीक
नापीक
ना
माजी
आजी / विद्यमान
–
संग
असंग
अ
भाग ६ – समाज, शिक्षण व राजकारणाशी संबंधित विरुद्धार्थी शब्द
शब्द
विरुद्धार्थी
वाक्यात उपयोग
साक्षर
निरक्षर
“साक्षर महाराष्ट्र घडवण्यासाठी एकही मूल निरक्षर राहणार नाही.”
न्याय
अन्याय
“न्यायाच्या बाजूने उभे राहणे हे अन्यायाला थांबवते.”
समता
विषमता
“डॉ. आंबेडकरांनी समतेसाठी लढले, विषमतेविरुद्ध आयुष्य खर्च केले.”
“शांततेचा मार्ग कठीण असतो, हिंसेचा मार्ग सोपा पण विनाशकारी.”
एकता
फुट / विखुरणे
“एकतेत ताकद असते, फुटीत नाश.”
लोकशाही
हुकूमशाही
“लोकशाहीत जनता राजा असते, हुकूमशाहीत एकच नेता.”
विकास
ऱ्हास / अधोगती
“शेतीचा विकास म्हणजे देशाचा ऱ्हास नाही तर उत्कर्ष.”
सत्य
असत्य / खोटे
“सत्य कधी तरी उघड होतेच, असत्य कितीही लपवले तरी.”
नैतिक
अनैतिक
“नैतिक वर्तन हे सुसंस्कृत समाजाचे लक्षण, अनैतिक वर्तन पतनाचे.”
भाग ७ – 200+ संपूर्ण विरुद्धार्थी शब्द द्रुत यादी (A ते Z)
#
शब्द
विरुद्धार्थी
#
शब्द
विरुद्धार्थी
१
अंधार
प्रकाश
२
अजाण
सुजाण
३
अनाथ
सनाथ
४
अनुराग
विराग
५
अपयश
यश
६
अमर
मर्त्य
७
अवनत
उन्नत
८
आजारी
निरोगी
९
आरंभ
अंत
१०
आशा
निराशा
११
आस्तिक
नास्तिक
१२
उन्हाळा
हिवाळा
१३
उपकार
अपकार
१४
उपस्थित
अनुपस्थित
१५
एकटे
अनेक / बहु
१६
कठोर
मृदू / मऊ
१७
कमाल
किमान
१८
करुण
निर्दय
१९
कृतज्ञ
कृतघ्न
२०
खरे
खोटे
२१
गरम
थंड
२२
गुण
दोष
२३
घनदाट
विरळ
२४
चंचल
स्थिर
२५
चल
अचल
२६
जड
हलके
२७
जन्म
मृत्यू
२८
जय
पराजय
२९
जागृत
निद्रिस्त
३०
जुने
नवे
३१
ज्ञान
अज्ञान
३२
टणक
मऊ
३३
तीव्र
सौम्य
३४
तीक्ष्ण
बोथट
३५
दयाळू
निर्दय / क्रूर
३६
दाट
विरळ
३७
दिवस
रात्र
३८
दुष्काळ
पूर
३९
धाडसी
भित्रा
४०
नम्र
उद्धट
४१
न्याय
अन्याय
४२
निरोगी
आजारी
४३
नैसर्गिक
कृत्रिम
४४
पहाट
सांज / संध्याकाळ
४५
पापी
पुण्यवान
४६
पूर्ण
अपूर्ण / अधूरे
४७
प्राचीन
अर्वाचीन / नवीन
४८
प्रारंभ
समाप्ती
४९
बलवान
दुर्बल / अशक्त
५०
बंधन
मुक्ती
५१
भाषण
मौन
५२
मित्र
शत्रू / वैरी
५३
मूर्ख
हुशार / विद्वान
५४
यश
अपयश
५५
योग्य
अयोग्य
५६
रात्र
दिवस
५७
राजा
प्रजा / रंक
५८
लांब
आखूड / छोटे
५९
वर
खाली
६०
विजय
पराजय
६१
विद्वान
अज्ञानी / मूढ
६२
विश्वास
अविश्वास / संशय
६३
शांत
अशांत / उग्र
६४
शूर
भित्रा / कायर
६५
सत्य
असत्य / खोटे
६६
समता
विषमता
६७
संपत्ती
दारिद्र्य
६८
सुंदर
कुरूप
६९
सुख
दुःख
७०
सुपीक
नापीक
७१
स्वातंत्र्य
परतंत्रता
७२
हर्ष
शोक / विषाद
७३
उदार
कृपण / कंजूस
७४
उत्कर्ष
अपकर्ष
७५
प्रेम
द्वेष
७६
शिक्षण
अशिक्षण / अज्ञान
७७
आगमन
प्रस्थान / गमन
७८
क्रोध
शांती / संयम
७९
पुढे
मागे
८०
आत
बाहेर
८१
पांढरे
काळे
८२
मोठे
लहान / छोटे
८३
जलद
सावकाश / मंद
८४
उघडे
बंद
८५
पहिले
शेवटचे
८६
सोपे
कठीण / अवघड
८७
श्रीमंत
गरीब
८८
तरुण
वृद्ध / म्हातारा
८९
साधे
जटिल / गुंतागुंतीचे
९०
एकता
फूट / विखुरणे
९१
लाभ
हानी / तोटा
९२
प्रकाश
अंधार
९३
स्वच्छ
घाणेरडे / मलिन
९४
पवित्र
अपवित्र
९५
उच्च
नीच / खालचे
९६
जड
हलके
९७
नवे
जुने / पुराणे
९८
सजीव
निर्जीव
९९
समृद्ध
दरिद्री / गरीब
१००
कोमल
कठोर / कडक
भाग ८ – MPSC / TET / तलाठी परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जाणारे विरुद्धार्थी शब्द
मूळ शब्द
विरुद्धार्थी
परीक्षा
नैसर्गिक
कृत्रिम
तलाठी २०१९
बोथट
तीक्ष्ण
तलाठी २०२३
कमाल
किमान
MPSC २०२१
घनदाट
विरळ
ZP भरती
आगंतुक
आमंत्रित
तलाठी
अमर्त्य
मर्त्य
MPSC
चल
अचल
TET
सहेतुक
निर्हेतुक
पोलीस भरती
कृतज्ञ
कृतघ्न
MPSC / ZP
सुपीक
नापीक
ग्रामसेवक
साक्षर
निरक्षर
TET
उन्नत
अवनत
MPSC
सारांश
मराठी विरुद्धार्थी शब्द हे भाषेचे दोन टोक आहेत — एकाशिवाय दुसऱ्याला अर्थ नाही. “सुख” असते म्हणून “दुःख” कळते! या लेखातील २०० हून अधिक विरुद्धार्थी शब्द — category नुसार, वाक्यात उपयोगासह, उपसर्गयुक्त शब्द आणि MPSC quick reference table सह — तुमच्या परीक्षेत आणि रोजच्या भाषेत नक्कीच उपयोगी पडतील.
