1 मिनिटात मराठी अलंकार समजून घ्या
- शब्दालंकार → शब्दांच्या सौंदर्यावर आधारित
- अर्थालंकार → अर्थाच्या सौंदर्यावर आधारित
- उपमा → तुलना दर्शवते
- रूपक → थेट समानता दाखवते
मराठी अलंकार हा विषय अनेक विद्यार्थ्यांना कठीण वाटतो. पण योग्य उदाहरणे आणि सोपी trick वापरली तर कोणताही अलंकार सहज ओळखता येतो. या पोस्टमध्ये आपण सर्व शब्दालंकार आणि अर्थालंकार अगदी सोप्या पद्धतीने शिकणार आहोत.
मराठी भाषेत अलंकार म्हणजे दागिन्यांसारखे — ज्याप्रमाणे दागिने शरीराचे सौंदर्य खुलवतात, त्याप्रमाणे अलंकार भाषेचे सौंदर्य वाढवतात! “मुख सुंदर आहे” हे सरळ वाक्य आहे, पण “मुख जणू कमळच आहे” असे म्हटल्यास त्यात एक वेगळीच चमत्कृती येते — हीच अलंकाराची किमया! या लेखात मराठी अलंकारांचे सर्व प्रकार — शब्दालंकार आणि अर्थालंकार — लक्षण, ३+ उदाहरणे, साम्यवाचक शब्द आणि परीक्षेत ओळखण्याची trick एकत्र दिली आहे.
👉 तुम्हाला माहिती आहे का? मराठीतील बहुतांश अलंकार संस्कृत भाषेतून आलेले आहेत — त्यांची नावेही संस्कृतमध्येच आहेत. “उपमा”, “रूपक”, “यमक” — हे सर्व संस्कृत शब्द आहेत!
मराठी अलंकार – थोडक्यात
- अलंकार म्हणजे भाषेचे सौंदर्य वाढवणारी शब्दरचना
- अलंकारांचे मुख्य दोन प्रकार: शब्दालंकार व अर्थालंकार
- शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक, श्लेष
- अर्थालंकार: उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अपन्हुती, अनन्वय, दृष्टान्त, व्यतिरेक, विरोधाभास, भ्रांतीमान, अर्थान्तरन्यास आणि इतर
- MPSC, TET, ZP भरती, इ.५वी ते १२वी परीक्षांत अलंकार विचारले जातात
अलंकार म्हणजे काय?
भाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी, भावना अधिक परिणामकारक पद्धतीने व्यक्त करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विशिष्ट शब्दरचनेला अलंकार म्हणतात. अलंकारामुळे साध्या वाक्यात एक विलक्षण चमत्कृती येते आणि ते वाचणाऱ्याच्या मनावर खोल परिणाम करते.
| प्रकार | व्याख्या | प्रमुख अलंकार |
|---|---|---|
| शब्दालंकार | शब्दांच्या रचनेमुळे / नादामुळे सौंदर्य | अनुप्रास, यमक, श्लेष |
| अर्थालंकार | शब्दांच्या अर्थामुळे सौंदर्य | उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अपन्हुती, अनन्वय, व्यतिरेक, दृष्टान्त, विरोधाभास, भ्रांतीमान, अर्थान्तरन्यास |
| उभयालंकार | शब्द व अर्थ दोन्हींमुळे सौंदर्य | यमकयुक्त उपमा इ. |
भाग १ – शब्दालंकार (Shabdalankar)
शब्दांच्या विशिष्ट रचनेमुळे, नादामुळे किंवा शब्दांच्या वेगवेगळ्या अर्थांमुळे भाषेला जे सौंदर्य प्राप्त होते त्यास शब्दालंकार म्हणतात. शब्द बदलले तर हे सौंदर्य नाहीसे होते.
१. अनुप्रास अलंकार (Anupras Alankar)
लक्षण: कवितेच्या चरणात एकाच अक्षराची / वर्णाची पुनरावृत्ती होऊन, त्यातील नादामुळे जेव्हा सौंदर्य प्राप्त होते तेव्हा अनुप्रास अलंकार होतो.
ओळखण्याची Trick: एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती → अनुप्रास
जसे: “गडद निळे गडद निळे” → ‘ग‘ व ‘न‘ चरणात पुन्हा पुन्हा येतात.
उदाहरणे:
- “बालिश बहु बायकात बडबडला” — ‘ब’ चा अनुप्रास
- “गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले” — ‘ग’ चा अनुप्रास
- “आज गोकुळात रंग खेळतो हरी” — लयबद्ध पुनरावृत्ती
- “काळ्या कभिन्न कड्यावर” — ‘क’ चा अनुप्रास
परीक्षेत लक्षात ठेवा: एकाच अक्षराची ३+ वेळा पुनरावृत्ती = अनुप्रास
२. यमक अलंकार (Yamak Alankar)
लक्षण: वेगवेगळे अर्थ असलेले पण उच्चारात समानता असलेले शब्द कवितेच्या चरणात ठराविक ठिकाणी येऊन नाद निर्माण होतो तेव्हा यमक अलंकार होतो.
ओळखण्याची Trick: चरणाच्या शेवटी एकच उच्चार पण वेगळा अर्थ → यमक
जसे: “जावे – स्वभावे”, “घडो – पडो – झडो – नावडो”
उदाहरणे:
- “मना सज्जना भक्तिपंथेसी जावे | तरी श्रीहरी पाविजे तो स्वभावे” — ‘आवे’ यमक
- “सुसंगती सदा घडो | सुजन वाक्य कानी पडो | कलंक मतीचा झडो | विषय सर्वथा नावडो” — ‘डो’ यमक
- “नवरा माझा | न वरा दुसऱ्या” — ‘नवरा’ व ‘न वरा’ यमक
परीक्षेत लक्षात ठेवा: अनुप्रास = एकच अक्षर पुनरावृत्ती; यमक = एकच उच्चार पण वेगळा अर्थ
३. श्लेष अलंकार (Shles Alankar)
लक्षण: एकाच शब्दाला एकाच वेळी दोन किंवा अधिक अर्थ असतात आणि ते दोन्ही अर्थ वाक्यात योग्य बसतात तेव्हा श्लेष अलंकार होतो.
ओळखण्याची Trick: एक शब्द, दोन अर्थ, दोन्ही वाक्यात बरोबर → श्लेष
“जीवन” = आयुष्य आणि पाणी; “मन” = मन आणि मणी
उदाहरणे:
- “हे मेघ, तू सर्वांना जीवन देतोस” — जीवन = पाणी (पाऊस) आणि आयुष्य दोन्ही अर्थ
- “सुमने कुस्करू नका” — सुमने = फुले आणि सुमती (सज्जन) दोन अर्थ
- “शंकरास पूजिले सुमने” — सुमने = फुले किंवा चांगल्या मनाने दोन अर्थ
परीक्षेत लक्षात ठेवा: एकच शब्द → दोन अर्थ → दोन्ही बरोबर = श्लेष
भाग २ – अर्थालंकार (Arthalankar)
वाक्यातील अर्थामुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते तेव्हा अर्थालंकार होतो. यात शब्द बदलले तरी सौंदर्य टिकून राहते कारण ते अर्थावर अवलंबून असते.
४. उपमा अलंकार (Upma Alankar)
लक्षण: दोन भिन्न गोष्टींमधील साम्य चमत्कृतीपूर्ण रीतीने दाखवले जाते तेव्हा उपमा अलंकार होतो. “एक वस्तू दुसऱ्यासारखी आहे” असे वर्णन असते.
उपमेचे चार घटक:
| घटक | स्पष्टीकरण | उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमेय | ज्याची तुलना होते | मुख |
| उपमान | ज्याच्याशी तुलना होते | कमळ |
| साधर्म्य | साम्याचा गुण | सुंदर |
| साम्यवाचक शब्द | जसा, सारखा, परी, गत, सम | जणू, सारखे |
साम्यवाचक शब्द: जसा, जशी, जसे, सारखा, सारखी, सम, समान, परी, परिस, गत, सदृश, प्रमाणे, प्रमाणेच
उदाहरणे:
- “सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी” — उपमेय: रंग, उपमान: नभ, परी = साम्यवाचक
- “आभाळागत माया तुझी आम्हांवरी राहू दे” — आभाळागत = आभाळासारखी
- “मुंबईची घरे कबुतराच्या खुराड्यासारखी” — उपमेय: घरे, उपमान: खुराडे
- “तुझे मुख चंद्रासम सुंदर आहे” — उपमेय: मुख, उपमान: चंद्र
परीक्षेत लक्षात ठेवा: जसा/सारखा/परी/सम/गत असे शब्द दिसले = उपमा अलंकार
५. रूपक अलंकार (Rupak Alankar)
लक्षण: उपमेय आणि उपमान एकच आहेत, ते भिन्न नाहीत असे वर्णन येते — म्हणजे उपमेयावर उपमानाचा थेट आरोप केला जातो — तेव्हा रूपक अलंकार होतो.
ओळखण्याची Trick:
उपमा: “मुख कमळासारखे आहे” (जसे/सारखे असते)
रूपक: “मुख हे कमळच आहे” (थेट एकरूप)
उदाहरणे:
- “माझ्या जीवनाचा राजा — देव तू माझा” — जीवन म्हणजेच राज्य, देव म्हणजेच राजा
- “हे जीवन सागर तरणे कठीण” — जीवन = सागर (थेट एकरूप)
- “ती गुलाबाची कळी आहे” — मुलगी म्हणजेच गुलाबाची कळी
- “पाच नद्यांनी फुगडीचा फेर धरला” — नद्या = फुगडी खेळणाऱ्या मुली
परीक्षेत लक्षात ठेवा: उपमेय = उपमान असे थेट सांगणे → रूपक; साम्यवाचक शब्द नसतात
६. उत्प्रेक्षा अलंकार (Utpreksha Alankar)
लक्षण: उपमेय हे जणू उपमानच आहे असे कल्पिले जाते — म्हणजे कवी म्हणतो “जणू हे उपमानच आहे!” तेव्हा उत्प्रेक्षा अलंकार होतो.
उत्प्रेक्षेचे साम्यवाचक शब्द: जणू, जणुकाय, गमे, वाटे, भासे, की, मानो, जणू काय
ओळखण्याची Trick:
उपमा: “चांदण्या फुलांसारख्या आहेत”
उत्प्रेक्षा: “चांदण्या जणू फुलांचीच पखरण आहे!” (कल्पना/संशय)
उदाहरणे:
- “हा आंबा जणू साखरच!” — उपमेय: आंबा, उपमान: साखर, जणू = उत्प्रेक्षाचा शब्द
- “त्याचे अक्षर जणू काय मोतीच!” — अक्षर जणू मोती
- “आकाशातील चांदण्या जणू फुलांची पखरण!” — चांदण्या जणू फुले
- “ती गुलाबी उषा म्हणजे परमेश्वराचे प्रेम जणू!” — उषा जणू प्रेम
परीक्षेत लक्षात ठेवा: जणू / जणुकाय / गमे / वाटे / भासे दिसले = उत्प्रेक्षा
७. अपन्हुती अलंकार (Apanhuti Alankar)
लक्षण: उपमेयाचा निषेध करून “हे उपमेय नसून उपमानच आहे” असे ठासून सांगितले जाते तेव्हा अपन्हुती अलंकार होतो. अपन्हुती = लपविणे / नाकारणे.
ओळखण्याची Trick:
“हे — नाही, हे — च आहे” अशी रचना → अपन्हुती
“न हे नयन, पाकळ्याच उमलल्या”
उदाहरणे:
- “न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातील | न हे वदन, चंद्रमा शरदिचा गमे केवळ” — नयन नाकारून पाकळ्याच सांगितले
- “ओठ कशाचे… देठचि फुलले पारिजातकाचे” — ओठ नाकारून देठ सांगितले
- “हा आंबा नाही, ही साखरच आहे” — आंबा नाकारून साखर सांगितले
- “हे हृदय नसे, परि स्थंडील धगधगते” — हृदय नाकारून विस्तव सांगितले
परीक्षेत लक्षात ठेवा: “न हे…, हे…च आहे” / “नाही, हेच आहे” → अपन्हुती
८. अनन्वय अलंकार (Ananvay Alankar)
लक्षण: उपमेयाची तुलना करण्यासाठी दुसरे उपमान उपलब्ध नसते — म्हणून उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच केली जाते तेव्हा अनन्वय अलंकार होतो. (अनन्वय = तुलना नाही)
ओळखण्याची Trick: “X सारखा X च” → अनन्वय
“या आंब्यासारखा गोड हा आंबाच आहे”
उदाहरणे:
- “या आंब्यासारखा गोड हा आंबाच आहे” — आंबा = आंबा
- “राम तो रामच आहे — दुसरा राम नाही” — उपमेय = उपमान
- “शिवाजी तो शिवाजीच — त्याची तुलना कोणाशी करणार?” — शिवाजी = शिवाजी
परीक्षेत लक्षात ठेवा: “X सारखा X च” → अनन्वय (उपमान = उपमेय)
९. दृष्टान्त अलंकार (Drushtant Alankar)
लक्षण: एक विधान सांगायचे आणि त्याचे समर्थन करण्यासाठी दुसरे उदाहरण / दृष्टान्त द्यायचे — आणि दोन्ही विधानांतील बिंब-प्रतिबिंब एकसारखे असतात — तेव्हा दृष्टान्त अलंकार होतो.
उदाहरणे:
- “लहानपण देगा देवा | मुंगी साखरेचा रवा | ऐरावत रत्न थोर | त्यासी अंकुशाचा मार” — लहानाला सुख, मोठ्याला कष्ट
- “फळे येता वृक्ष लवती | विद्वान नम्र होती” — वृक्ष (दृष्टान्त) : विद्वान (विधान)
ओळखण्याची Trick: दोन समांतर विधाने → एक उदाहरण दुसऱ्याचे समर्थन = दृष्टान्त
१०. व्यतिरेक अलंकार (Vyatirek Alankar)
लक्षण: उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ / सरस आहे असे वर्णन येते तेव्हा व्यतिरेक अलंकार होतो.
ओळखण्याची Trick:
उपमा: “X Y सारखा आहे” (समान)
व्यतिरेक: “X Y पेक्षाही श्रेष्ठ आहे” (उपमेय > उपमान)
उदाहरणे:
- “तू माउलीहुनी मायाळ | चंद्राहूनी शीतळ” — आई चंद्रापेक्षाही शीतळ (उपमेय > उपमान)
- “मऊ मेणाहूनी आम्ही विष्णूदास | कठिण वज्रास भेदू ऐसे” — उपमेय वज्रापेक्षाही कठोर
- “जणू म्हणती शब्द तिचे आम्ही कोकिलरवासही जिंकू” — तिचे शब्द कोकिळेपेक्षाही गोड
परीक्षेत लक्षात ठेवा: “X हुनी / पेक्षाही Y” = व्यतिरेक (उपमेय श्रेष्ठ)
११. विरोधाभास अलंकार (Virodhabhash Alankar)
लक्षण: एखाद्या विधानात वरवर विरोध दिसतो पण वास्तवात तसा नसतो — खोलात विचार केला असता ते विधान खरे ठरते — तेव्हा विरोधाभास अलंकार होतो.
ओळखण्याची Trick: पहिल्या वाचनात विरोध वाटतो, पण खोल विचार केल्यास खरे ठरते → विरोधाभास
उदाहरणे:
- “मरणात खरोखर जग जगते” — मरणात जगणे? वास्तवात: हुतात्म्यांच्या बलिदानाने देश जगतो
- “जरी आंधळी मी तुला पाहते” — आंधळी पाहते? वास्तवात: प्रेमाने हृदयाने पाहणे
- “मऊ मेणाहूनी आम्ही | कठिण वज्रास भेदू ऐसे” — मेणासारखे मऊ पण वज्रापेक्षा कठोर?
परीक्षेत लक्षात ठेवा: उलट वाटते पण खरे आहे → विरोधाभास
१२. भ्रांतीमान अलंकार (Bhrantiman Alankar)
लक्षण: उपमानाच्या जागी उपमेयच आहे असा भ्रम निर्माण होऊन त्यानुसार कृती घडते तेव्हा भ्रांतीमान अलंकार होतो. (भ्रम + कृती = भ्रांतीमान)
ओळखण्याची Trick: भ्रम इतका घट्ट की कृती घडली → भ्रांतीमान
(उत्प्रेक्षा: कल्पना, भ्रांतीमान: प्रत्यक्ष भ्रम + कृती)
उदाहरणे:
- “मातीत ते पसरले अति रम्य पंख | केले वरी उदर पांडुर निष्कलंक | चंचू तशीच उघडी पद लांबविले | निष्प्राण देह पडला श्रमही निमाले” — मेलेला पक्षी जणू झोपला आहे असा भ्रम होऊन कृती
- “मानेला उचलितो, बाळ मानेला उचलितो | नाही ग बाई, फणा काढुनि नाग हा डोलतो” — बाळाऐवजी नाग असा भ्रम
परीक्षेत लक्षात ठेवा: भ्रम + त्यानुसार कृती = भ्रांतीमान
१३. अर्थान्तरन्यास अलंकार (Arthantar-Nyasa)
लक्षण: एखाद्या विशेष विधानाच्या समर्थनार्थ सामान्य विधान किंवा सामान्य विधानावरून विशेष उदाहरण देणे — म्हणजे एका विधानाचे समर्थन दुसऱ्या विधानाने करणे — तेव्हा अर्थान्तरन्यास अलंकार होतो.
उदाहरणे:
- “फळे येता वृक्ष नमती | थोर असती नम्र होती” — विशेष उदाहरण (वृक्ष) → सामान्य नियम (थोर नम्र असतात)
- “तदितर खग भेणे वेगळाले पळाले | स्वजन गवसला जो त्याजपाशी नसे तो | कठिण समय येता कोण कामास येतो?” — उदाहरण → सामान्य सिद्धांत
परीक्षेत लक्षात ठेवा: विशेष → सामान्य नियम किंवा सामान्य → विशेष उदाहरण = अर्थान्तरन्यास
१४. उल्लेख अलंकार (Ullekh Alankar)
लक्षण: एकाच वस्तूचे वेगवेगळ्या व्यक्तींकडून वेगवेगळे वर्णन येते तेव्हा उल्लेख अलंकार होतो.
उदाहरण: “चकोरास तू चंद्र, चकोरीस तू प्रिय, चातकास तू मेघ, कोकिळेस तू वसंत” — एकाच देवाचे वेगवेगळे वर्णन
१५. पर्यायोक्त अलंकार (Paryayokt Alankar)
लक्षण: एखादी गोष्ट थेट न सांगता अप्रत्यक्ष रीतीने सांगणे तेव्हा पर्यायोक्त अलंकार होतो.
उदाहरण: “माझा मित्र सरकारचा पाहुणचार घेत आहे” (तुरुंगात आहे असे थेट न सांगता)
१६. सार अलंकार (Sara Alankar)
लक्षण: एखाद्या वाक्यात कल्पना चढत्या क्रमाने मांडून त्याचा उत्कर्ष साधला जातो तेव्हा सार अलंकार होतो.
उदाहरण: “एक गाव, एक राज्य, एक देश, एक विश्व” — चढता क्रम
भाग ३ – अलंकार ओळखण्याची Master Trick (परीक्षेसाठी)
| हे दिसले तर… | हा अलंकार |
|---|---|
| एकाच अक्षराची ३+ वेळा पुनरावृत्ती | अनुप्रास |
| चरणाच्या शेवटी एकच उच्चार, वेगळा अर्थ | यमक |
| एक शब्द → दोन अर्थ, दोन्ही बरोबर | श्लेष |
| जसा / सारखा / परी / सम / गत | उपमा |
| उपमेय = उपमान (थेट एकरूप, साम्यवाचक नाही) | रूपक |
| जणू / जणुकाय / गमे / वाटे / भासे | उत्प्रेक्षा |
| “न हे… हेच आहे” — नाकारणे | अपन्हुती |
| X सारखा X च (उपमेय = उपमान) | अनन्वय |
| उपमेय उपमानापेक्षा श्रेष्ठ (“हुनी / पेक्षाही”) | व्यतिरेक |
| वरवर विरोध पण वास्तवात खरे | विरोधाभास |
| भ्रम + त्यानुसार कृती घडली | भ्रांतीमान |
| दोन समांतर विधाने — एक दुसऱ्याचे समर्थन | दृष्टान्त |
| विशेष → सामान्य नियम / सामान्य → विशेष उदा. | अर्थान्तरन्यास |
| एकाच वस्तूचे वेगवेगळे वर्णन | उल्लेख |
| थेट न सांगता अप्रत्यक्ष सांगणे | पर्यायोक्त |
भाग ४ – उपमा vs रूपक vs उत्प्रेक्षा vs अपन्हुती – फरक (परीक्षेत सर्वाधिक गोंधळ होतो!)
| अलंकार | वाक्यरचना | उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमा | X Y सारखा/परी/सम आहे | “मुख कमळासारखे सुंदर” |
| रूपक | X हेच Y आहे (थेट) | “जीवन सागर आहे” |
| उत्प्रेक्षा | X जणू Y च आहे (कल्पना) | “मुख जणू कमळच!” |
| अपन्हुती | हे X नाही, हे Y च आहे | “न हे नयन, पाकळ्याच” |
MPSC / TET / इ.१०वी परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जाणारे अलंकार
| अलंकार | ओळखण्याचे key word | उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमा | सारखा, परी, जसा, सम, गत | “सावळाच रंग तुझा नभापरी” |
| रूपक | X = Y (थेट, साम्यवाचक नाही) | “जीवन सागर” |
| उत्प्रेक्षा | जणू, जणुकाय, गमे, वाटे | “आंबा जणू साखरच!” |
| अपन्हुती | न हे…, नाही…, हेच आहे | “न हे नयन, पाकळ्याच” |
| अनुप्रास | एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती | “बालिश बहु बायकात बडबडला” |
| यमक | चरणशेवटी एकच उच्चार | “जावे-स्वभावे, घडो-पडो” |
| विरोधाभास | उलट वाटते पण खरे | “मरणात खरोखर जग जगते” |
| व्यतिरेक | हुनी / पेक्षाही श्रेष्ठ | “चंद्राहूनी शीतळ” |
परीक्षेसाठी महत्वाचे अलंकार
खालील अलंकार वारंवार विचारले जातात:
- उपमा अलंकार
- रूपक अलंकार
- अनुप्रास अलंकार
सारांश
मराठी अलंकार म्हणजे भाषेचे दागिने — योग्य ठिकाणी वापरल्यास भाषा सुंदर, प्रभावी आणि चमत्कृतीपूर्ण होते. या लेखात शब्दालंकार (अनुप्रास, यमक, श्लेष) आणि अर्थालंकार (उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अपन्हुती, अनन्वय, दृष्टान्त, व्यतिरेक, विरोधाभास, भ्रांतीमान, अर्थान्तरन्यास) — सर्व प्रकारांची लक्षणे, ३+ उदाहरणे, साम्यवाचक शब्द आणि परीक्षेत ओळखण्याची trick दिली आहे.
👉 हे देखील वाचा:
मराठी समानार्थी शब्द (२००+)
मराठी म्हणी आणि त्यांचे अर्थ (५०+)
मराठी वाक्यप्रचार आणि त्यांचे अर्थ (१००+)
सरावासाठी प्रश्न
खालील वाक्यांतील अलंकार ओळखा:
- तुझे डोळे चंद्रासारखे आहेत
- गडगड गडगड वाजला ढोल
