मराठी भाषा समृद्ध करण्यासाठी समानार्थी शब्द (Synonyms) जाणून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. एकाच अर्थाचे वेगवेगळे शब्द माहीत असले तर लेखन अधिक प्रभावी, भाषण अधिक आकर्षक आणि परीक्षेत अधिक गुण मिळतात! या लेखात 200+ मराठी समानार्थी शब्द — category नुसार, अर्थासह आणि वाक्यात उपयोगासह — एकत्र दिले आहेत.
👉 तुम्हाला माहिती आहे का? मराठी भाषेत “सूर्य” या एका शब्दाला तब्बल १५ हून अधिक समानार्थी शब्द आहेत — रवी, दिनकर, भास्कर, दिवाकर, आदित्य, मार्तंड, सहस्त्रांशू, तरणी… मराठी किती समृद्ध आहे!
- मराठी समानार्थी शब्द – थोडक्यात
- समानार्थी शब्द म्हणजे काय?
- पटकन लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक
- भाग १ – निसर्गाशी संबंधित समानार्थी शब्द
- भाग २ – माणसाशी संबंधित समानार्थी शब्द
- भाग ३ – भावना व मनस्थितीशी संबंधित समानार्थी शब्द
- भाग ४ – देव, धर्म व अध्यात्मशी संबंधित समानार्थी शब्द
- भाग ५ – युद्ध, शौर्य व राजकारणाशी संबंधित समानार्थी शब्द
- भाग ६ – सर्वाधिक परीक्षेत येणारे समानार्थी शब्द (A ते Z)
- भाग ७ – MPSC / TET परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जाणारे समानार्थी शब्द
- बोनस – अल्पज्ञात पण महत्त्वाचे समानार्थी शब्द
- सारांश
मराठी समानार्थी शब्द – थोडक्यात
- समानार्थी शब्द म्हणजे एकाच अर्थाचे वेगवेगळे शब्द (Synonyms)
- या लेखात २०० हून अधिक समानार्थी शब्द category नुसार दिले आहेत
- प्रत्येक गटासाठी वाक्यात उपयोगाचे उदाहरण दिले आहे
- MPSC, TET, ZP भरती परीक्षांसाठी सर्वाधिक येणारे शब्द समाविष्ट
- निसर्ग, माणूस, भावना, देव, युद्ध असे विषयनिहाय वर्गीकरण
समानार्थी शब्द म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक शब्दांचा जेव्हा एकाच सारखा अर्थ निघतो, तेव्हा त्या शब्दांना समानार्थी शब्द (Synonyms / Samanarthi Shabd) म्हणतात. उदाहरणार्थ — “आई”, “माता”, “जननी”, “माय”, “अंबा” — या सर्वांचा अर्थ एकच आहे. असे शब्द माहीत असल्याने भाषा अधिक प्रभावी होते आणि एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती टाळता येते.
समानार्थी vs विरुद्धार्थी शब्द:
समानार्थी = एकाच अर्थाचे वेगळे शब्द (सुंदर = रूपवान = मनोहर)
विरुद्धार्थी = उलट अर्थाचे शब्द (सुंदर ≠ कुरूप)
पटकन लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक
समानार्थी शब्द लक्षात ठेवण्यासाठी खालील सोपी ट्रिक वापरा:
- सूर्य → रवि, भास्कर (दोन्ही प्रकाशाशी संबंधित)
- पाणी → जल, नीर (दोन्ही प्रवाही)
भाग १ – निसर्गाशी संबंधित समानार्थी शब्द
सूर्य
समानार्थी शब्द: रवी, दिनकर, भास्कर, दिवाकर, आदित्य, मार्तंड, सहस्त्रांशू, तरणी, अर्क, विभावसू, अंशुमाली, सूर्यनारायण, प्रभाकर, तापन, पतंग
वाक्यात उपयोग: “उगवत्या रवीला नमस्कार करणे ही भारतीय परंपरा आहे.”
चंद्र
समानार्थी शब्द: शशी, शशांक, सोम, निशानाथ, चंद्रमा, इंदु, राकेश, हिमांशू, कलानाथ, मृगांक, सुधाकर, विधू, चांदोबा, मास
वाक्यात उपयोग: “पौर्णिमेच्या रात्री शशांक आकाशात पूर्ण उगवला होता.”
पाणी
समानार्थी शब्द: जल, नीर, उदक, तोय, वारि, अंबू, पय, जीवन, अमृत, पाज
वाक्यात उपयोग: “मारवाड्यात जल मिळणे हे सोन्यापेक्षाही मौल्यवान होते.”
आकाश
समानार्थी शब्द: गगन, अंबर, व्योम, नभ, अंतरिक्ष, ख, तारांगण, आभाळ, अनंत, शून्य, अवकाश
वाक्यात उपयोग: “पक्षी गगन भरारी घेतो.”
पृथ्वी
समानार्थी शब्द: भूमी, धरा, धरित्री, वसुंधरा, अवनी, मेदिनी, क्षिती, जगती, भू, अचला, महीतल
वाक्यात उपयोग: “शेतकरी वसुंधरेला आईसमान मानतो.”
वारा
समानार्थी शब्द: वायू, पवन, अनिल, समीर, मारुत, वात, गंधवाह, प्रभंजन, झुळूक, झोत
वाक्यात उपयोग: “थंड समीर वाहत असताना झोपणे खूप आनंददायी वाटते.”
अग्नी (आग)
समानार्थी शब्द: अनल, पावक, वन्ही, विस्तव, तेज, जाज्वल्य, हुताशन, वैश्वानर, कृशानू, ज्वाला
वाक्यात उपयोग: “यज्ञामध्ये पावकाला आहुती दिली जाते.”
रात्र
समानार्थी शब्द: रजनी, निशा, यामिनी, तमिस्रा, शर्वरी, विभावरी, क्षणदा, तमा, अंधकार, रात
वाक्यात उपयोग: “काव्यात रजनी या शब्दाचा उपयोग अधिक सुंदर वाटतो.”
नदी
समानार्थी शब्द: सरिता, तटिनी, तरंगिणी, निम्नगा, शैलजा, कल्लोलिनी, स्रोतस्विनी, वाहिनी, प्रवाहिनी, आपगा
वाक्यात उपयोग: “पर्वतातून उगम पावणाऱ्या सरितेचे पाणी अत्यंत निर्मळ असते.”
झाड / वृक्ष
समानार्थी शब्द: तरू, द्रुम, पादप, नग, विटप, अटवी, वनस्पती, झुडूप, रुक्ष
वाक्यात उपयोग: “वटवृक्ष हा तरूंचा राजा मानला जातो.”
भाग २ – माणसाशी संबंधित समानार्थी शब्द
आई
समानार्थी शब्द: माता, जननी, माय, अंबा, जन्मदा, प्रसविता, वत्सला, मातृ, आई, धाय, धात्री
वाक्यात उपयोग: “सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ असते ती जननी.”
वडील
समानार्थी शब्द: पिता, जनक, तात, बाप, पितृ, जन्मदाता, पालक
वाक्यात उपयोग: “श्रावण बाळाने आपल्या अंध जनकाला कावडीत घेऊन तीर्थयात्रा केली.”
राजा
समानार्थी शब्द: नृप, भूप, नरेश, महीपती, भूपाल, भूपती, नरपती, राजन्, सम्राट, क्षत्रप, अधिपती, प्रभू
वाक्यात उपयोग: “छत्रपती शिवाजी महाराज हे एक आदर्श नृप होते.”
स्त्री
समानार्थी शब्द: नारी, महिला, वनिता, ललना, अबला, कांता, रमणी, कामिनी, सुंदरी, योषित, प्रिया
वाक्यात उपयोग: “भारतीय नारी ही शक्तीचे साक्षात रूप आहे.”
मुलगी
समानार्थी शब्द: कन्या, पुत्री, सुता, तनया, तनुजा, आत्मजा, दुहिता, नंदिनी, लेक, बाळी
वाक्यात उपयोग: “आपली कन्या सुशिक्षित आणि स्वयंनिर्भर असावी असे प्रत्येक पालकाला वाटते.”
शत्रू
समानार्थी शब्द: वैरी, रिपू, अरी, द्वेषी, विरोधी, प्रतिपक्ष, अमित्र, दुश्मन, वैरिण
वाक्यात उपयोग: “शिवाजी महाराजांनी रिपूंचा धाडसाने सामना केला.”
मित्र
समानार्थी शब्द: सखा, सोबती, दोस्त, सहचर, बंधू, स्नेही, आप्त, स्वकीय, वयस्य
वाक्यात उपयोग: “खऱ्या संकटात सखा धावून येतो.”
देह / शरीर
समानार्थी शब्द: काया, तनू, वपू, अंग, गात्र, शरीर, मूर्ती, रूप, आकृती, छाया, विग्रह
वाक्यात उपयोग: “‘काया वाचा मनें’ असे कार्य करणारे संत थोर असतात.”
डोळे
समानार्थी शब्द: नयन, नेत्र, लोचन, अक्षि, चक्षू, दृष्टी, दृग, विलोचन, नेत्र
वाक्यात उपयोग: “तिचे नयन कमलपुष्पासारखे होते असे कवींनी वर्णन केले.”
हात
समानार्थी शब्द: कर, बाहू, भुज, हस्त, पाणि, भुजा, करतळ, बाहुदंड
वाक्यात उपयोग: “त्याने दीनाला सहाय्यास हस्त पुढे केला.”
भाग ३ – भावना व मनस्थितीशी संबंधित समानार्थी शब्द
आनंद
समानार्थी शब्द: हर्ष, मोद, सुख, संतोष, प्रसन्नता, उल्लास, आमोद, प्रमोद, हर्षोल्लास, तोष
वाक्यात उपयोग: “यश मिळाल्यावर त्याच्या चेहऱ्यावर हर्ष ओसंडून वाहत होता.”
दुःख
समानार्थी शब्द: खेद, शोक, विषाद, व्यथा, यातना, यातना, ताप, कष्ट, वेदना, संताप, विव्हळ
वाक्यात उपयोग: “प्रिय व्यक्तीच्या जाण्याने मनात खोल विषाद दाटला.”
भीती
समानार्थी शब्द: भय, दहशत, धाक, दरारा, त्रास, घाबरणे, थरकाप, धडकी, हादरा
वाक्यात उपयोग: “सिंहाची डरकाळी ऐकताच सर्व प्राण्यांत भय पसरले.”
राग
समानार्थी शब्द: क्रोध, कोप, संताप, रोष, अमर्ष, प्रकोप, आवेश, चीड, चंडी
वाक्यात उपयोग: “अन्यायाचे दृश्य पाहून त्याचा क्रोध अनावर झाला.”
प्रेम
समानार्थी शब्द: प्रीती, माया, ममता, स्नेह, वात्सल्य, अनुराग, ओढ, जिव्हाळा, आपुलकी, भक्ती
वाक्यात उपयोग: “आईची ममता जगातील कोणत्याही भावनेपेक्षा श्रेष्ठ असते.”
बुद्धी
समानार्थी शब्द: मती, प्रज्ञा, मेधा, विवेक, चातुर्य, शहाणपण, अक्कल, ज्ञान, तर्क, सुमती
वाक्यात उपयोग: “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची मेधा अलौकिक होती.”
भाग ४ – देव, धर्म व अध्यात्मशी संबंधित समानार्थी शब्द
देव / ईश्वर
समानार्थी शब्द: परमेश्वर, भगवान, विधाता, प्रभू, ईश, नाथ, हरी, त्रिभुवनपती, जगन्नाथ, सर्वशक्तिमान
वाक्यात उपयोग: “संत तुकारामांनी विठ्ठल-विठ्ठल असे नामस्मरण केले.”
विष्णू
समानार्थी शब्द: हरी, केशव, माधव, गोविंद, नारायण, मुकुंद, जनार्दन, विठोबा, पांडुरंग, श्रीधर, वैकुंठनाथ
वाक्यात उपयोग: “संत एकनाथांनी पांडुरंगाच्या भक्तीत जीवन अर्पण केले.”
शंकर (महादेव)
समानार्थी शब्द: शिव, महेश, महादेव, नीलकंठ, त्र्यंबक, भव, शंभू, हर, उमापती, पशुपती, रुद्र
वाक्यात उपयोग: “‘हर हर महादेव‘ असे उद्गार काढत मराठे रणात शिरत.”
मंदिर
समानार्थी शब्द: देऊळ, देवालय, देवस्थान, पुण्यस्थान, धाम, तीर्थ, देवगृह
वाक्यात उपयोग: “पंढरपूरचे देवालय हे महाराष्ट्राचे हृदय आहे.”
प्रार्थना
समानार्थी शब्द: विनंती, विनवणी, याचना, आर्जव, स्तुती, भजन, पूजा, आराधना, उपासना
वाक्यात उपयोग: “संत ज्ञानेश्वरांनी देवाची आराधना अभंगाद्वारे केली.”
भाग ५ – युद्ध, शौर्य व राजकारणाशी संबंधित समानार्थी शब्द
युद्ध
समानार्थी शब्द: संग्राम, समर, रण, लढाई, संघर्ष, द्वंद्व, झुंज, मर्दुमकी, कलह, विग्रह
वाक्यात उपयोग: “पानिपतचे संग्राम मराठ्यांच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे.”
तलवार
समानार्थी शब्द: खड्ग, असी, करवाल, कृपाण, शमशेर, धारा, रणशस्त्र, जिद्दे
वाक्यात उपयोग: “वीर शिवाजींच्या हातातील खड्ग शत्रूला थरकाप सोडत असे.”
शौर्य / पराक्रम
समानार्थी शब्द: वीरत्व, धैर्य, साहस, बहादुरी, शूरत्व, धाडस, अदम्य, जिद्द, हिम्मत
वाक्यात उपयोग: “सीमेवरील जवानांचे शौर्य देशाची मान उंचावते.”
विजय
समानार्थी शব্द: जय, यश, वर्चस्व, प्राप्ती, मिळकत, सफलता, त्रिजय, जेती
वाक्यात उपयोग: “भारताने १९७१ च्या युद्धात पाकिस्तानवर जय मिळवला.”
भाग ६ – सर्वाधिक परीक्षेत येणारे समानार्थी शब्द (A ते Z)
| # | मूळ शब्द | समानार्थी शब्द |
|---|---|---|
| १ | अंधार | तम, तिमिर, काळोख, तमस, अंधकार |
| २ | अश्व (घोडा) | तुरंग, हय, वाजी, वाहन, सैंधव, घोडा |
| ३ | अमृत | सुधा, पीयूष, देवपान, मधू, अजर |
| ४ | आनंद | हर्ष, मोद, संतोष, उल्लास, प्रसन्नता |
| ५ | इच्छा | कामना, वासना, अभिलाषा, स्पृहा, अभीप्सा |
| ६ | उपकार | मदत, सहाय्य, अनुग्रह, कृपा, आधार |
| ७ | कमळ | पद्म, नलिन, उत्पल, राजीव, अरविंद, सरोज |
| ८ | क्षमा | माफी, मोकळीक, उदारता, पोटात घेणे |
| ९ | खोटे | असत्य, मिथ्या, आभासी, लबाड, ढोंगी |
| १० | गाय | धेनू, गौ, गाव, सुरभी, कामधेनू |
| ११ | घर | गृह, वास, निवास, सदन, भवन, आगर |
| १२ | चंद्र | शशी, सोम, निशानाथ, इंदु, राकेश |
| १३ | जंगल | वन, अरण्य, विपिन, अटवी, काननकुंज |
| १४ | जल | पाणी, नीर, उदक, तोय, वारि, अंबू |
| १५ | ज्ञान | विद्या, बोध, माहिती, अनुभव, प्रज्ञा, मेधा |
| १६ | तारा | नक्षत्र, ग्रह, तारका, खगोल, सितारा |
| १७ | दगड | पाषाण, शिळा, खडक, प्रस्तर, उपल |
| १८ | धन (पैसा) | संपत्ती, वित्त, अर्थ, लक्ष्मी, द्रव्य, धनसंपदा |
| १९ | नाव (जहाज) | नौका, तरी, होडी, जलयान, पोत |
| २० | निद्रा (झोप) | नींद, सुप्ती, शयन, विश्रांती, स्वप्नावस्था |
| २१ | पक्षी | विहंग, खग, पतंग, शकुनी, विहग, द्विज |
| २२ | पर्वत (डोंगर) | गिरी, अचल, शैल, नग, भूधर, पाषाण, मेरू |
| २३ | पुस्तक | ग्रंथ, पोथी, साहित्य, गद्य, लेख, पुस्तिका |
| २४ | फूल | पुष्प, कुसुम, सुमन, प्रसून, मंजरी |
| २५ | भूक | क्षुधा, उपासमार, जठराग्नी, तृष्णा |
| २६ | मृत्यू | मरण, निधन, देहांत, अंत, देवाज्ञा, महाप्रयाण |
| २७ | मेघ (ढग) | जलद, घन, पयोद, वारिद, पर्जन्य, अभ्र, नीरद |
| २८ | यज्ञ | अग्निहोत्र, हवन, होम, आहुती, अनुष्ठान |
| २९ | रात्र | रजनी, निशा, यामिनी, शर्वरी, तमस |
| ३० | लक्ष्मी | श्री, कमला, पद्मा, रमा, इंदिरा, भाग्यलक्ष्मी |
| ३१ | वन (जंगल) | अरण्य, विपिन, काननकुंज, अटवी, दाट जंगल |
| ३२ | सत्य | खरे, सच, वास्तव, यथार्थ, निखरे |
| ३३ | सरस्वती | वाणी, वाग्देवी, शारदा, भारती, विद्यादेवी |
| ३४ | सर्प (साप) | नाग, भुजंग, व्याल, फणी, अहि, विषधर |
| ३५ | सिंह | मृगराज, केसरी, शार्दूल, हरी, पंचानन, वनराज |
| ३६ | सुंदर | रूपवान, मनोहर, आकर्षक, लावण्यवती, रम्य, मनोरम |
| ३७ | हत्ती | गज, कुंजर, मतंग, द्विरद, वारण, हस्ती |
| ३८ | हृदय | काळीज, अंतरंग, मन, चित्त, जीव, उर |
| ३९ | क्रोध | राग, रोष, कोप, संताप, अमर्ष, चीड |
| ४० | जन्म | अवतार, उत्पत्ती, उदय, प्रादुर्भाव, जन्म |
भाग ७ – MPSC / TET परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जाणारे समानार्थी शब्द
| मूळ शब्द | समानार्थी (परीक्षेत येणारे) |
|---|---|
| सूर्य | रवी, भास्कर, दिनकर, आदित्य, मार्तंड |
| पाणी | जल, नीर, उदक, तोय, वारि |
| आकाश | গগन, अंबर, व्योम, नभ, अंतरिक्ष |
| राजा | नृप, भूप, नरेश, महीपती, भूपाल |
| अग्नी | अनल, पावक, वन्ही, विस्तव, ज्वाला |
| युद्ध | संग्राम, समर, रण, लढाई, संघर्ष |
| कमळ | पद्म, नलिन, उत्पल, राजीव, अरविंद |
| चंद्र | शशी, सोम, इंदु, राकेश, हिमांशू |
| स्त्री | नारी, महिला, वनिता, ललना, रमणी |
| गाय | धेनू, गौ, सुरभी, कामधेनू |
| नदी | सरिता, तटिनी, तरंगिणी, वाहिनी |
| आनंद | हर्ष, मोद, संतोष, उल्लास, तोष |
बोनस – अल्पज्ञात पण महत्त्वाचे समानार्थी शब्द
हे शब्द सहसा Competitors च्या यादीत नसतात, पण परीक्षेत येतात:
| शब्द | समानार्थी | विशेष नोंद |
|---|---|---|
| इंद्र | सुरेंद्र, देवेंद्र, शक्र, पुरंदर, वज्रपाणी, वासव | देवांचा राजा |
| कुबेर | यक्षपती, धनपती, वित्तेश | संपत्तीचा देव |
| पृथ्वी | वसुंधरा, धरित्री, मेदिनी, अवनी, क्षिती | सर्वात जास्त येतो |
| वारा | पवन, समीर, अनिल, मारुत, गंधवाह | काव्यात मारुत |
| अमृत | सुधा, पीयूष, देवपान, सुरभी | यज्ञात पीयूष |
| साप | नाग, भुजंग, अहि, विषधर, व्याल | महादेवाशी जोड |
| हत्ती | गज, कुंजर, मतंग, द्विरद, वारण | द्विरद = दोन दात |
| सिंह | मृगराज, केसरी, शार्दूल, पंचानन | पंचानन = पाच मुखे |
| कबुतर | कपोत, पारवा, पारखी, रवा | शांतीचे प्रतीक |
| कावळा | वायस, काक, धायटा, वाया | पितरांचे प्रतीक |
सारांश
मराठी समानार्थी शब्द हे मराठी भाषेची खरी श्रीमंती आहे. एकाच अर्थासाठी अनेक शब्द माहीत असल्याने लेखन, भाषण व कविता अधिक समृद्ध होते. या लेखातील २०० हून अधिक समानार्थी शब्द — category नुसार, वाक्यात उपयोगासह आणि MPSC quick reference table सह — तुमच्या परीक्षेत आणि रोजच्या भाषेत नक्कीच उपयोगी पडतील.
👉 हे देखील वाचा:
मराठी म्हणी आणि त्यांचे अर्थ (५०+ उदाहरणे)
मराठी वाक्यप्रचार आणि त्यांचे अर्थ (१००+)
