२१ एप्रिल दिनविशेष – आजच्या दिवसाचा इतिहास
इतिहासाच्या प्रत्येक दिवशी काही ना काही महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या असतात. २१ एप्रिल हा दिवस भारतीय आणि जागतिक इतिहासात अत्यंत महत्त्वाच्या घटनांनी भरलेला आहे. आज आपण जाणून घेऊया २१ एप्रिलच्या दिनविशेष माहिती — महत्त्वाच्या घटना, जन्म, मृत्यू आणि विशेष दिन.
२१ एप्रिलच्या महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटना
१५२६ – पानिपतची पहिली लढाई – मुघल साम्राज्याचा उदय!
२१ एप्रिल १५२६ रोजी हरयाणातील पानिपत येथे इतिहासातील एक निर्णायक लढाई झाली. काबूलचा शासक बाबर (जहीरुद्दीन मुहम्मद बाबर) याने दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा सुलतान इब्राहिम लोदी याचा दारुण पराभव केला. बाबरकडे अत्याधुनिक तोफखाना होता आणि त्याने तुलुघमा (सैन्याचे डाव्या-उजव्या पंखांत विभाजन) आणि अरबा (बांधलेल्या गाड्यांमागून तोफमारा) या नव्या रणनीतींचा वापर केला. इब्राहिम लोदी रणांगणावरच मारला गेला. या लढाईने दिल्ली सल्तनतचा अंत आणि मुघल साम्राज्याची सुरुवात झाली, जे पुढे ३०० वर्षे भारतावर राज्य करणार होते.
१७८२ – बँकॉक शहराची स्थापना
२१ एप्रिल १७८२ रोजी थायलंडमध्ये बँकॉक या शहराची स्थापना झाली आणि ते थायलंडची राजधानी बनले. राजा राम पहिला (चक्री राजवंश) यांनी चाओ फ्राया नदीच्या काठी हे शहर वसवले. आज बँकॉक आग्नेय आशियातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या शहरांपैकी एक आहे.
१९४१ – ग्रीसने नाझी जर्मनीसमोर शरणागती पत्करली
दुसऱ्या महायुद्धात २१ एप्रिल १९४१ रोजी ग्रीसने नाझी जर्मनीसमोर शरणागती पत्करली. जर्मन आणि इटालियन फौजांच्या आक्रमणापुढे ग्रीक सैन्य टिकू शकले नाही. ग्रीसचे राजे दुसरे जॉर्ज यांनी क्रीट बेटावर आश्रय घेतला.
१९४५ – सोव्हिएत सैन्य बर्लिनच्या वेशीवर
२१ एप्रिल १९४५ रोजी सोव्हिएत संघाच्या सैन्याने बर्लिन शहराच्या हद्दीत प्रवेश केला. दुसऱ्या महायुद्धाचा हा अंतिम टप्पा होता. हिटलरच्या पतनाची ही नांदी होती. पुढे ३० एप्रिलला हिटलरने आत्महत्या केली आणि ८ मे रोजी जर्मनीने शरणागती पत्करली.
१९६० – ब्राझीलची नवी राजधानी ब्राझिलियाची स्थापना
२१ एप्रिल १९६० रोजी ब्राझीलची नवी नियोजित राजधानी ब्राझिलिया (Brasília) अधिकृतपणे उद्घाटित झाली. रिओ-द-जानेरोऐवजी देशाच्या अंतर्भागात नवी राजधानी बांधण्याची संकल्पना राष्ट्राध्यक्ष जुसेलिनो कुबिचेक यांची होती. Oscar Niemeyer यांनी रचलेल्या या शहराला UNESCO World Heritage Site चा दर्जा आहे.
१९८७ – कोलंबो बॉम्बस्फोट – श्रीलंका
२१ एप्रिल १९८७ रोजी श्रीलंकेची राजधानी कोलंबो येथे भयंकर बॉम्बस्फोट घडला, ज्यात ११३ हून अधिक लोक मृत्युमुखी पडले. तमिळ टायगर्स (LTTE) ने हा हल्ला केल्याचा संशय होता. श्रीलंकेतील जातीय संघर्षाच्या इतिहासातील ही एक अत्यंत रक्तरंजित घटना आहे.
१९९६ – भारतीय हवाईदल अधिकारी संजय थापर यांनी उत्तर ध्रुवावर पॅराशूट उडी घेतली
२१ एप्रिल १९९६ रोजी भारतीय हवाईदलाचे अधिकारी स्क्वाड्रन लीडर संजय थापर यांनी पॅराशूटद्वारे उत्तर ध्रुवावर (North Pole) उतरण्याचा विक्रम केला. असे करणारे ते पहिले भारतीय ठरले. या धाडसी कामगिरीसाठी त्यांना राष्ट्रीय गौरव मिळाला.
२०२५ – पोप फ्रान्सिस यांचे निधन – जगभरात शोककळा
२१ एप्रिल २०२५ रोजी (इस्टर सोमवारी) कॅथलिक चर्चचे प्रमुख पोप फ्रान्सिस यांचे वयाच्या ८८ व्या वर्षी व्हॅटिकनमधील कासा सांता मार्ता येथे निधन झाले. त्यांचे मूळ नाव जॉर्ज मारियो बर्गोग्लिओ होते. ते लॅटिन अमेरिकेतील पहिले पोप, पहिले जेसुइट पोप आणि आधुनिक काळातील सर्वात प्रभावशाली धर्मगुरू होते. त्यांनी मार्च २०१३ पासून पोपच्या पदावर काम केले. गरीब, निर्वासित आणि उपेक्षित लोकांसाठी त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला.
२१ एप्रिल – आजच्या दिवशी जन्मलेले महान व्यक्ती
राणी एलिझाबेथ द्वितीय (१९२६–२०२२) – ब्रिटनची दीर्घकाळ राज्यकर्ती राणी
राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांचा जन्म २१ एप्रिल १९२६ रोजी लंडन येथे झाला. त्या ब्रिटनच्या सर्वात दीर्घकाळ (१९५२ ते २०२२ — तब्बल ७० वर्षे) राज्य करणाऱ्या राणी होत्या. ५४ राष्ट्रकुल राष्ट्रांच्या प्रमुख असलेल्या एलिझाबेथ द्वितीय यांनी भारताशी संबंधित अनेक ऐतिहासिक क्षणांत भाग घेतला. ८ सप्टेंबर २०२२ रोजी स्कॉटलंडमधील बाल्मोरल कासलमध्ये वयाच्या ९६ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.
शकुंतला देवी (१९२९–२०१३) – “Human Computer” – मानवी संगणक
शकुंतला देवी यांचा जन्म ४ नोव्हेंबर १९२९ रोजी बंगळुरू येथे झाला. त्या भारतीय गणित प्रतिभाशाली (mental calculator) होत्या, ज्यांना “Human Computer” म्हटले जाते. त्यांनी केवळ मनाने अत्यंत कठीण गणिती आकडेमोड अवघ्या क्षणात सोडवल्या. १९८२ च्या Guinness Book of World Records मध्ये त्यांचे नाव नोंदले गेले. त्या कोणत्याही शताब्दीतील कोणत्याही तारखेच्या वाराचे नाव तत्काळ सांगू शकत. २१ एप्रिल २०१३ रोजी बंगळुरूत त्यांचे निधन झाले. Google ने त्यांच्या ८४व्या वाढदिवशी Doodle समर्पित केले.
बाजीराव पहिला (१७२०–) – थोरला पेशवा
२१ एप्रिल १७२० रोजी बाजीराव पहिला यांनी पेशवेपद स्वीकारले. बाळाजी विश्वनाथ पेशव्यांचे पुत्र बाजीराव हे मराठा साम्राज्याचे सर्वात महान लष्करी नेते मानले जातात. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत एकही लढाई हरली नाही. पेशवेपदावर येण्याची ही तारीख MPSC दृष्टीने महत्त्वाची आहे.
मॅक्स वेबर (१८६४–१९२०) – जर्मन समाजशास्त्रज्ञ
मॅक्स वेबर यांचा जन्म २१ एप्रिल १८६४ रोजी जर्मनीत झाला. ते आधुनिक समाजशास्त्राचे एक संस्थापक मानले जातात. “The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism” हे त्यांचे जगप्रसिद्ध पुस्तक आहे. नोकरशाही, सत्ता आणि धर्म यांच्यातील संबंधांवरील त्यांचे विश्लेषण आजही प्रासंगिक आहे. १४ जून १९२० रोजी त्यांचे निधन झाले.
२१ एप्रिल – आजच्या दिवशी निधन झालेले महान व्यक्ती
अल्लामा मुहम्मद इक्बाल (१८७७–१९३८) – “सारे जहाँ से अच्छा” चे रचनाकार
अल्लामा मुहम्मद इक्बाल यांचे निधन २१ एप्रिल १९३८ रोजी लाहोर (आता पाकिस्तान) येथे झाले. ते ब्रिटिश भारतातील एक महान उर्दू-पर्शियन कवी, तत्त्वज्ञ आणि राजकारणी होते. त्यांनी लिहिलेले “सारे जहाँ से अच्छा, हिंदोस्ताँ हमारा” हे देशभक्तीपर गीत आजही भारतात अत्यंत लोकप्रिय आहे. त्यांनी पाकिस्तानच्या निर्मितीची संकल्पना मांडली म्हणून पाकिस्तानात त्यांना “राष्ट्रीय कवी” मानले जाते.
शकुंतला देवी (१९२९–२०१३) – “Human Computer”
शकुंतला देवी यांचे निधन २१ एप्रिल २०१३ रोजी बंगळुरू येथे वयाच्या ८३ व्या वर्षी झाले. श्वसनाच्या समस्या आणि हृदय व मूत्रपिंडाच्या गुंतागुंतीमुळे त्यांची प्रकृती खालावली. Guinness Book of World Records मध्ये नाव असलेल्या या “Human Computer” ने गणित आणि विज्ञानाच्या क्षेत्रात असामान्य योगदान दिले.
पोप फ्रान्सिस (१९३६–२०२५) – कॅथलिक चर्चचे २६६वे पोप
पोप फ्रान्सिस (जॉर्ज मारियो बर्गोग्लिओ) यांचे निधन २१ एप्रिल २०२५ रोजी व्हॅटिकन सिटी येथे वयाच्या ८८ व्या वर्षी झाले. ते कॅथलिक चर्चचे २६६वे पोप होते आणि मार्च २०१३ पासून या पदावर होते. ते पहिले लॅटिन अमेरिकन पोप आणि पहिले जेसुइट पोप होते. द्विपक्षीय न्यूमोनियानंतर त्यांची प्रकृती बिघडली होती. इस्टर रविवारी सेंट पीटर्स स्क्वेअरमध्ये दर्शन दिल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी त्यांचे निधन झाले. स्ट्रोक आणि हृदयविकाराने त्यांचे प्राण गेले.
जानकी बल्लभ पटनाईक (१९२७–२०१५) – ओडिशाचे माजी मुख्यमंत्री
जानकी बल्लभ पटनाईक यांचे निधन २१ एप्रिल २०१५ रोजी तिरुपती येथे झाले. ते ओडिशाचे माजी मुख्यमंत्री (१९८०–८९ आणि १९९५–९९) आणि असामचे माजी राज्यपाल होते. नवीन पटनाईक यांच्याआधी त्यांचा ओडिशात सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्री राहण्याचा विक्रम होता.
२१ एप्रिल – विशेष दिन व आंतरराष्ट्रीय दिन
राष्ट्रीय नागरी सेवा दिन (National Civil Services Day) – भारत
२१ एप्रिल हा दिवस भारतात राष्ट्रीय नागरी सेवा दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस पहिल्यांदा २०০६ मध्ये साजरा करण्यात आला. या दिवशी IAS, IPS, IFS आणि इतर अखिल भारतीय सेवांतील अधिकाऱ्यांचा सन्मान केला जातो. या दिवसाचे ऐतिहासिक महत्त्व असे आहे की, २१ एप्रिल १९४७ रोजी भारताच्या पहिल्या गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी दिल्लीत IAS अधिकाऱ्यांच्या पहिल्या बॅचला संबोधित केले होते. त्यांनी सांगितले की नागरी सेवक हे “steel frame of India” आहेत.
किंडरगार्टन दिन (National Kindergarten Day)
२१ एप्रिल हा दिवस किंडरगार्टन दिन म्हणूनही ओळखला जातो. किंडरगार्टन ही संकल्पना जर्मन शिक्षक फ्रेडरिक फ्रोबेल यांनी सुरू केली, ज्यांचा जन्म याच दिवशी (२१ एप्रिल १७८२) झाला होता.
MPSC Quick Reference – २१ एप्रिल दिनविशेष
| वर्ष | घटना / व्यक्ती | महत्त्व |
|---|---|---|
| १५२६ | पानिपतची पहिली लढाई – बाबर विरुद्ध इब्राहिम लोदी | दिल्ली सल्तनत संपली; मुघल साम्राज्याची सुरुवात |
| १७२० | बाजीराव पहिला – पेशवेपद स्वीकारले | मराठा साम्राज्याचे सर्वश्रेष्ठ लष्करी नेते |
| १७८२ | बँकॉक शहर स्थापना (थायलंड) | आग्नेय आशियाची प्रमुख राजधानी |
| १८६४ | मॅक्स वेबर – जन्म | आधुनिक समाजशास्त्राचे संस्थापक |
| १९२६ | राणी एलिझाबेथ द्वितीय – जन्म | ब्रिटनची सर्वाधिक काळ (७० वर्षे) राज्यकर्ती राणी |
| १९३८ | अल्लामा इक्बाल – निधन | “सारे जहाँ से अच्छा” चे रचनाकार; पाकिस्तानचे राष्ट्रीय कवी |
| १९४१ | ग्रीस – नाझी जर्मनीसमोर शरणागती | दुसरे महायुद्ध – अक्ष सत्तांचा विस्तार |
| १९६० | ब्राझिलिया – ब्राझीलची नवी राजधानी उद्घाटन | नियोजित शहर; UNESCO World Heritage Site |
| १९९६ | संजय थापर – उत्तर ध्रुवावर पॅराशूट उडी | पहिले भारतीय; भारतीय हवाईदल |
| २०१३ | शकुंतला देवी – निधन | “Human Computer”; Guinness Book विक्रमधारक |
| २०२५ | पोप फ्रान्सिस – निधन (वय ८८) | पहिले लॅटिन अमेरिकन व जेसुइट पोप; वय ८८ |
थोडक्यात – २१ एप्रिल दिनविशेष
२१ एप्रिल हा भारतीय इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. १५२६ मध्ये याच दिवशी पानिपतच्या पहिल्या लढाईत बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला आणि मुघल साम्राज्याचा उदय झाला. अल्लामा इक्बाल यांचे निधन (१९३८) आणि शकुंतला देवी “Human Computer” यांचे निधन (२०१३) याच दिवशी झाले. राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांचा जन्मदिवस (१९२६) आणि २०२५ मध्ये पोप फ्रान्सिस यांचे निधन या उल्लेखनीय घटना याच दिवसाशी जोडलेल्या आहेत. आज भारतात राष्ट्रीय नागरी सेवा दिन देखील आहे.
